ГУЗЫ

Уваход



Зараз на сайце

Цяпер 135 госцяў анлайн
JoomlaWatch Stats 1.2.7 by Matej Koval

Countries

84.8%UNITED STATES UNITED STATES
6.7%BELARUS BELARUS
1.9%RUSSIAN FEDERATION RUSSIAN FEDERATION
1.6%GERMANY GERMANY
0.9%KUWAIT KUWAIT
0.5%POLAND POLAND
0.4%AUSTRALIA AUSTRALIA

 

 

 

 

Rating All.BY Каталог TUT.BY

 

 

DIR.BY

 

 


 
ГУЗЫ

ПЛЯМЁНЫ – ГУЗЫ, УЗЫ, ГАГАУЗЫ, БАЛТАГУЗЫ
Торкі
Торкі  (гузы, узы) - адно з цюркскіх плямёнаў, качаваўшых у паўднёварускіх стэпах. У 985 годзе торкі бралі ўдзел у якасці наймітаў у паходзе св. Уладзіміра на балгараў. Напачатку XI  веку, з полаўцамі, якія жылі з усходу, яны вандравалі да Дняпра, дзе сутыкнуліся з рускімі: у 1055 годдзе  князь Усевалад хадзіў на іх, каб абараніць Пераяслаўскую зямлю; у 1060 годзе  супраць іх быў прадпрыняты паход князямі Ізяславам, Святаславам, Усеваладам і Ўсяславам, што скончыўся, па словах летапісу, тым, што торкі  «убоявьшеся, пробегоша и до сего дни; и помроша бегающе гоними, ови же от зими, другии же голодом, инии же мором. Аднак, у XII  веку торкі зноў з'яўляюцца у Дона. У 1116 годзе торкі і печанегі біліся ў Дона два дня з полаўцамі і «придоша в Русь ко Володимеру»  (Манамаху). У 1121 годзе Ўладзімір прагнаў з Русі берандзеяў, а торкі і печанегі самі беглі.
Частка торкаў яшчэ ў XI веку заняла мясцовасці па р. Росі  і падпарадкавалася рускім князям. Цэнтрам гэтых паўаседлых торкаў быў горад Торчэск. На левым беразе Дняпра пасялілася іншая група торкаў, якія прызналі ўладу пераяслаўскага князя. Па вестках XII стагоддзя, гэтыя торкі займалі мясцовасць каля горада Баруча. Частка торкаў перайшла Дунай і прыняла подданства Візантыі.
Торкі, якія падпарадкаваліся рускім князям,  ўтварылі памежныя ваенныя селішчы супраць новых качэўнікаў - полаўцаў. Акрамя гэтага, у абавязкі торкаў уваходзіў удзел у ваенных паходах князёў. Падчас нашэсця хана Батыя ў 1240 годзе, у прыватнасці, падчас аблогі Кіева, загінула вялікая частка торкаў. Шматлікіх татары перасялілі на Волгу, а рэштка торскіх асаднікаў асімілявалася з мясцовым славянскім насельніцтвам.
Торкі пакінулі нямала слядоў у тапаніміцы Ўкраіны: рэчкі Тарэц і Торч, Торські  шлях уздоўж ракі Цетлігі; села - Тарэц, Торкі, Торкіў, Торэцьке, Торчын.
Літаратура
Барсаў, "Нарысы гістарычнай геаграфіі"
Галубоўскі, "Печанегі, торкі і полаўцы да нашэсця татараў"
ГЕНЕТЫЧНЫЯ ДАДЗЕНЫЯ НАРОДАЎ,  НАШЧАДКАЎ СТАРАЖЫТНЫХ ПЛЯМЁНАЎ ГУЗАЎ:
Азербайджанцы;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(11,1%) -  R1a( 6,9%) – I( %) – E( %) – J(%) – G( %) -  N( %) -  T ( %) -  L( %)
Гагаузы;  (Конгаз) Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(10.4 %) -  R1a(12,5 %) – I(31,3 %) – E(16,7 %) – J(8,3%) – G( 10,4%) -  N(4,2 %) -  T (6,3 %) -  L(- %)
Гагаузы (Етулія) ;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(14,6 %) -  R1a( 26,8%) – I(24,4 %) – E(9.8 %) – J(7,3%) – G(17.1 %) -  N(0 %) -  T (0 %) -  L( -%)
Казахі;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b( 5,6%) -  R1a(3,7 %) – I(0 %) – E( 0%) – J(0%) – G(- %) -  N(1,9 %) -  T ( 0%) -  L( -%)
Кумыкі;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b( 19,7%) -  R1a( 13.2%) – I(0 %) – E( 2,6%) – J(46.1%) – G(11.8 %) -  N(0 %) -  T (1,3 %) -  L( 0%)
Кіргізы;  Алтайскі (Цюркскі) ; Гаплагрупы - R1b( 1.9%) -  R1a( 63,5%) – I(1.9 %) – E(0 %) – J(4,9%) – G(- %) -  N(2,4%) -  T (- %) -  L( 0%)
Малдаване (Карагасаны) ІЕ; (Італійскі) ; Гаплагрупы - R1b(16,7 %) -  R1a(34,7 %) – I( 25,0%) – E(12,5 %) – J(9,7%) – G(0 %) -  N(1.4 %) -  T (0 %) -  L(- %)
Малдаване (Сафія) ІЕ; (Італійскі) ; Гаплагрупы - R1b(16,7 %) -  R1a(20,4 %) – I( 35,2%) – E(13,0 %) – J(5,6%) – G(1.9 %) -  N(3,7 %) -  T (1,9 %) -  L( -%)
Туркмены;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(36,7 %) -  R1a(6.7 %) – I(0 %) – E(0 %) – J(23,8%) – G( -%) -  N(9,5 %) -  T (- %) -  L( 0%)
Узбекі;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b( 9,8%) -  R1a( 25,1%) – I(2,2 %) – E(2,5 %) – J(21,4%) – G( -%) -  N( 0%) -  T (- %) -  L(3,0 %)
(Г.І.: прысутнасць гаплагрупы  R1a кажа аб прысутнасці на гэтай тэрыторыі індаеўрапейцаў)
Гагаузы
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі

Гагаузы - цюркамоўны народ. Агульная колькасць - каля 250 тыс. чал. Асноўная частка пражывае ў Малдавіі і на Ўкраіне. Гагаузская мова ставіцца да агузскай групы цюркскіх моў.Рэлігія - праваслаўе. У складзе Малдавіі існуе аўтаномная тэрытарыяльная адзінка Гагаузія.
Мова
Гагаузская мова ставіцца да агузскай групы цюркскіх моў. Сучасная гагаузская пісьменнасць заснавана на лацінскім алфавіце.
У савецкі перыяд актыўна развівалася і гагаузская культура. Быў створаны алфавіт на аснове кірыліцы, выдаваліся слоўнікі, школьныя падручнікі, кнігі: "Легенданын ізі" (След легенд, 1974), "Узун керван" (Доўгі караван, 1985), "Жанавар йортулары" (Святы ваўка, 1990) і шматлікія іншыя.
Да сярэдзіны XX стагоддзя гагаузская мова заставалася бяспісьменнай. Толькі ў 1957 годзе быў створаны новы алфавіт на аснове рускай графікі. У наш час афіцыйна выкарыстоўваецца алфавіт на аснове лацінскай графікі.

Рэлігія
Рэлігія гагаузаў - праваслаўе. Часта можна сустрэць сцвярджэнне, што гагаузы - адзіны цюркамоўны народ, які вызнае хрысціянства. Аднак, гэта не так: асноўнай рэлігіяй чувашоў, крашанаў  і якутаў таксама з'яўляецца праваслаўе.
Паходжанне
Пра паходжанне гагаузаў існуе мноства розных гіпотэз:
Продкамі гагаузаў былі цюркамоўныя качавыя народы: агузы, печанегі, полаўцы.
Гагаузы - нашчадкі балгараў, атурэчанных у часы валадарства Асманскай імперыі.
Сельджукская тэорыя: гагаузы з'яўляюцца нашчадкамі турак, якія перасяліліся ў XIII веку ў Дабруджу і  заснавалі там сумесна з полаўцамі Агузскую дзяржаву.
Гагаузы - нашчадкі цюркамоўных пратабалгар, якія перасяліліся ў VII веку з берагоў Волгі на Балканы і што прынялі ў IX веку хрысціянства.
Праведзены ў 2008 годзе генетычны аналіз паказаў, што гагаузы з'яўляюцца балканскім народам з характэрным для гэтага рэгіёна высокім змешваннем генаў.
Гагаузы;  (Конгаз) Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(10.4 %) -  R1a(12,5 %) – I(31,3 %) – E(16,7 %) – J(8,3%) – G( 10,4%) -  N(4,2 %) -  T (6,3 %) -  L(- %)
Гагаузы (Етулія) ;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(14,6 %) -  R1a( 26,8%) – I(24,4 %) – E(9.8 %) – J(7,3%) – G(17.1 %) -  N(0 %) -  T (0 %) -  L( -%)
(Г.І.: з генетычнага аналізу бачна, што гагаузы – гэта еўрапейскі народ (гаплагрупы - R1b, R1a, I), а не цюрскі).
Абасаблиіваючай  прыкметай гагаузаў стала не генетычнае сваяцтва, а цюркская мова.

Неафіцыйны сцяг гагаузаў

Мовазнаўства пралівае дадатковае святло на паходжанне гагаузаў. Гагаузская мова прыналежыць да агузскай галіны цюркскіх моў і блізкароднасна турэцкай мове (у той час як печанежская і палавецкая мовы прыналежалі да кіпчакскай групы, а пратабулгарская - да заходне-цюркскай).
Рассяленне
Ў Малдавіі па дадзеных перапісы 2004 года пражывала 147,5 тыс. гагаузаў.  З іх у Гагаузіі  - 127,8 тыс., у муніцыпіі Кішынёў - 6,4 тыс., у Кагульскім раёне - 3,6 тыс., у Тараклійскім - 3,5 тыс., у Бессарабскім - 2,2 тыс. (Дадзеныя перапісы не ўлічваюць левабярэжжа Днястра і муніцыпій Бэндары, якія ўваходзяць у ПМР)
У Прыднястроўе (ПМР) - 4,1 тыс. чал. (адзнака 2004 г.)
На Ўкраіне па дадзеных перапісы 2001 года пражывала 31,9 тыс. гагаузаў, з іх 27,6 тыс. - у Адэскай вобласці.
У Расіі на 2002 год пражывала 12,2 тыс. гагаузаў.  З іх у горадзе Маскве - 1 тыс., у Цюменскай вобласці - 2,6 тыс. (у тым ліку 1,6 тыс. у Ханты-Мансійскай аўтаномнай акрузе).
Іншыя краіны: у Турцыі - ад 5 да 15 тыс., Грэцыі - 3 тыс., у Балгарыі - 540 чал. (перапіс 2001 г.)  ці па розных дадзеных ад 1,4 тыс. да 10 тыс., у Румыніі - 45 чал. (перапіс 2002 г.)  ці ад 1,2 тыс. да 3 тыс. Каля 1 тыс. у: Казахстане (978 чал. у 1989 г.), Узбекістане, Туркменіі, Беларусі, Латвіі (108 чал.), Эстоніі  32 чал., Грузіі. Гагаузы пражываюць таксама ў Канадзе і Бразіліі.
Нататкі
1. Без учёта населения Приднестровья (ПМР)
2. 1 2 3 4 5 Демоскоп. Некоторые итоги переписи 2004 года в Молдавии.
3. 1 2 Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык.
4. 1 2 3 4 5 6 Всероссийская перепись населения 2002 года. Проверено 24 декабря 2009.
5.1 2 Гагаузы в Энциклопедии Mail.ru
6. Приднестровье (ПМР) юридически является частью Молдавии, фактически - самопровозглашённым государством, признанным лишь двумя частично признанными государствами: Южная Осетия и Абхазия. Перепись населения в Молдавии 5-12 октября 2004 г. проводилась без учёта населения ПМР. В ПМР в 2004 г. проводилась самостоятельная перепись населения 11-18 ноября 2004 г.([1])
7. Гумилёв Л. Н. От Руси к России. — М.: Алгоритм, 2007. — С. 83. — 384 с. — ISBN 978-5-92-65-0464-1
8. Газета.ру — Отцы гагаузов пришли с Балкан, заговорив по-тюркски
9. История языков
10. О.Мудрак: Язык во времени. Классификация тюркских языков
12. Перепись населения ПМР в 2004 г.
15. 1 2 3 4 5 6 enc.mail.ru
16. Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общности(болг.)
17. 1 2 Joshua Project. Gagauzi Turk(англ.)
18. Romania 2002. Populatia dupa etnie(рум.)
19. Национальный состав Казахстана по переписи 1989 г. Демоскоп
20. Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2009. (латыш.)
21. Статкомитет Эстонии Национальный состав населения Перепись 2000 г.(эст.)(англ.) ([2](эст.))
Літаратура
Губогло М.Н. Гагаузы // Энциклопедия «Народы и религии мира». — 1998. Гагаузы. Биографии гагаузов. История гагаузов. Гагаузия. Gagauzia
Календарная обрядность гагаузов. — работы Е. Н. Квилинковой по истории и культуре гагаузов.
Тюркологические публикации. Гагаузы.. — статьи.
Гагаузская народная музыка,. — Gagauz music.
WAP-Портал Гагаузии, музыка, библиотека, форум, история.. — Mobile.
Хронос. Указатель этнонимов. Гагаузы.
Joshua Project. Gagauzi Turk(англ.)
«Ana sözü» — газета на гагаузском языке
Гагаузы и печенеги
Гагаузы Украины
Официальный сайт Гагаузии
Агузы
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі
Агузы (араб. أوغوز‎‎, , перс. اغوز, узб. oguzlar, азерб. ouzlar) - цюркі-агузы, цюркамоўныя плямёны, першапачаткова якія аб'ядналіся ў канфедэрацыю на чале з каганам, ці ханам.
Этнічны склад
Прамымі нашчадкамі агузаў з'яўляюцца сучасныя туркмены, азербайджанцы і анаталійскія туркі. Вялікая частка цюрак Ірана і іракскія туркаманы таксама прылічаюць сябе да агузаў.
Азербайджанцы;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(11,1%) -  R1a( 6,9%) – I( %) – E( %) – J(%) – G( %) -  N( %) -  T ( %) -  L( %)
Туркмены;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(36,7 %) -  R1a(6.7 %) – I(0 %) – E(0 %) – J(23,8%) – G( -%) -  N(9,5 %) -  T (- %) -  L( 0%)
Туркі;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b(16,1 %) -  R1a( 6,9%) – I( 5,1%) – E(11,3 %) – J(33,5%) – G(10,9 %) -  N(3.8 %) -  T ( 2,5%) -  L(4,2 %)
Туркі;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b( 20,3%) -  R1a(11,9 %) – I(6,8 %) – E(13,6 %) – J(30,5%) – G(8,4 %) -  N( -%) -  T (1,7 %) -  L( 0%)
Казахі;  Алтайскі (Цюркскі) ;  Гаплагрупы - R1b( 5,6%) -  R1a(3,7 %) – I(0 %) – E( 0%) – J(0%) – G(- %) -  N(1,9 %) -  T ( 0%) -  L( -%)
Нашчадкі агузаў увайшлі, у той ці іншай ступені, у склад практычна ўсіх сучасных цюркскіх народаў.
Агузамі  з'яўляліся сельджукі, якія заснавалі дынастыю султанаў Сельджукідаў  у Аббасідскім халіфаце ў Багдадзе.
Этымалогія этноніма адбываецца ад - "белы" ў значэнні высакародны і "уз" - старажытнае паняцце, магчыма, у перакладзе якое значыла "чалавек" ці "людзі" і часта што дублявала паняцце "ір" ці "эр", гэта значыць "чалавек", "мужчына", якое ўжывалася ў розных цюркскіх плямёнаў самастойна або ў спалучэнні з іншымі словамі, у якасці саманазвы.
Грамадскі лад
Ябгу - тытул кіраўніка. Улада перадавалася па спадчыне. Выбары ябгу праводзіліся на радах, якія былі працягам народных збораў эпохі ваеннай дэмакратыі.
Іналы - спадчыннікі прастола, іх выхоўвалі атабекі.
Сюбашы - галоўны прадстаўнік войска.
Аснова маёмаснай няроўнасці ў агузскім грамадстве - прыватная ўласнасць на быдла.
Асноўная рэлігія - іслам.

Гісторыя
Ў VI ст. агузы стварылі імперыю, якая распасціралася ад Кітая да Чорнага мора.
У VIII ст. цюркамоўныя ўйгуры прымусілі агузаў рушыць з Манголіі на захад.
У IX ст. адна з груп агузаў перайшла Волгу і стала адціскаць печанегаў.
У X ст. другая іх група асела ў Бухары.
У XI ст. частка агузаў прасунулася на поўдзень, у Персію, частка - на захад, у Міжземнамор'е, а астатнія, пройдучы праз поўдзень Русі, рассяліліся на Балканах. Заходняя частка агузаў знаходзілася ў васальнай залежнасці ад хазар, апошнія часам выкарыстоўвалі агузаў супраць печанегаў, часам самі з імі ваявалі. У 968-969 гг. агузы, ці, як іх яшчэ звалі, торкі, дзейнічаючы ў звязе c кіеўскімі князямі разграмілі хазарскія гарады Іціль і Семендзер, паклаўшы такім чынам канец існаванню самастойнай хазарскай дзяржавы.
У сярэдзіне XI стагоддзя агузскае аб'яднанне было разгромлена кіпчакамі. Пасля гэтага частка агузаў  сышла на захад, засяліўшы паўднёварускія стэпы, дзе яны сталі вядомыя пад імем торкаў (таксама берандзеяў і, магчыма, разрозненыя групы далучыліся да броднікаў) і падтрымлівалі саюзныя адносіны з Руссю. Іншая частка на чале з Тогрулам прасунулася ў Хорасан, дзе пазней паўстала некалькі сельджукскіх дзяржаў.
У XII веку агузы згадваюцца як асноўнае насельніцтва і гаспадары горада і вобласці Саксін (у мінулым хазарскі Іціль) у дэльце Волгі.
Традыцыйная племянная арганізацыя
Бузукі (Шэрыя Стрэлы)
Кайы  (каі) (заснавальнікі Асманскай дынастыі)
Баят
Алка-эўлі
Кара-эўлі
Языр
Дагер
Дадурга
Япарлы
Афшар
Кызык
Бегдзілі
Каркын
Учукі (Тры Стрэлы)
Баяндыр (баюндуры) (заснавальнікі дынастыі Ак-Коюнлу)
Печане
Чавулдур
Чэпні
Салур (заснавальнікі дынастыі Караманідаў і дзяржавы Салгурлу ў Іраку)
Эймур (імуры)
Алаюнтлу
Юрэгір
Ігдзір
Бюгдзюз
Івэ (заснавальнікі дынастыі Кара-Коюнлу)
Кынык (заснавальнікі Сельджукскай імперыі)
Нататкі
1.«Some Ottoman genealogies claim, perhaps fancifully, descent from Kayı.», Carter Vaughn Findley, The Turks in World History, pp. 50, 2005, Oxford University Press
2.Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1977. page 134
Спасылкі
Огузы на Форуме История Казахстана
Агаджанов С. Г. «К этнической истории огузов Средней Азии и Казахстана
Законы і традыцыі агузаў.
Торы - гэта збор абавязковых традыцый і звычаяў. У Архона-енісейскіх запісах гаворыцца, што дзяржава немагчыма без торы. У кнізе Канапе-Люгаці -Турк словы торы тлумачацца як найважнае месца ў хаце, канапа; гэта слова галоўным чынам сэнсава ўжываецца як звычай, традыцыя. Гекальп паведамляе, што слова "торы" і "цюрак" могуць мець адзін корань. Паводле гэтага слова "цюрак" азначае "які выконвае торы". Ва ўсіх стэпах існуе торы, якая ўтварылася на працягу тысячы гадоў. Сельджукі і асманцы традыцыі, пакінутыя ад продкаў, звалі "Агузскім торы". Аднак, торы складаецца не толькі з Агузскіх традыцый. Яна ўласціва ўсяму цюрскаму свету.
Паводле гістарычных дакументаў, якія належаць, гунам, гек-цюркам, хазарам, агузам і булгарам, цюркскія мужчыны, як правіла, былі доўгавалосыя і мелі звычай здымаць свае галаўныя ўборы ў знак павагі.
Крыніца: www.turkicworld.org
УЗЫ
УЗЫ - паўночна-каўказскі народ, які з'явіўся ў гісторыі неўзабаве пасля Р. Хр. Першапачаткова іх імя па-грэцку пісалася, як Удзі, Удзіны, Уці, а прамаўлялася - Удзі, Удзіны, Утсі. Разам з тым, звонкія Д і Т у Грэкаў часта пераходзілі ў 3 і С, што не раз назіраецца і ў імёнах Баспорскіх надпісаў: Бендзіс-Бензіс, Фадзінамос-Фазінамос, Гдоўс-Гзоўс (Корпус Боспорских надпісей, М.-Л. 1965, з. 386, 808). У Пракопа Кесарыйскага імя Тзаны часам пішацца як Саны. Па гэтаму ж чынніку каўказскае племянное імя Адыге ў Грэкаў звярнулася ў Зігі і Зіхі, а Удзы ў Канстанціна  Багранароднага набылі напісанне "Узы", як агульнае найменне не толькі для саміх Удзаў, але і для іншых плямёнаў скіфскага кораня.
Спачатку Узы  пражывалі ў раёне Церака і Кумы; пасля нашэсця Гунаў (375 г.) яны былі прымушаны сысці за Волгу, адначасова з Тарэтамі  і Сіракамі. Іх сумеснае знаходжанне там і роднасныя сувязі пацвярджаюцца пахаваннямі. Прадметы іх матэрыяльнай культуры паказваюць на іх асноўную сувязь з паўночным  Каўказам. У канцы дзявятага стагоддзя яны выйшлі з-за Волгі да Дона. Канстанцін  Багранародны  распавядае, што яны выгналі Печанегаў з іх зямлі і занялі яе самі. Печанегі перавандравалі на паўднёвыя берагі Дняпра. У 948 г. Узы  пражывалі на паўдарогі ад іх да Мардвы і на той жа адлегласці ад Печанегаў, як і Хазары (пяць дзён шляху). Такім чынам, не далей, чым у стэпах паўночнай часткі Дона (Об Управлении Империей, гл. 37).  Відавочна па тым  жа чынніку, што яны пражывалі на ранейшай зямлі Печанегаў,  шмат хто, па ўласным жаданні засталіся сярод Узаў (пра гэта - там жа), персідская геаграфія таго часу, Гудуд ал Алэм заве іх усіх Казарскімі Бачанакамі. У XI веку, пад ціскам Кыпчакоў-Полаўцаў Узы перавандравалі бліжэй да Дняпроўскіх Славян. Там іх зналі, як Торкаў-Берандзеяў і ўключылі ў агульную мянушку Чорных Клабукоў ці Чаркасаў.
У рускай навуцы прынята лічыць Узаў часткай Туркменаў-Агузаў і нават сваякамі Турак-Сельджукаў, але такое меркаванне не знаходзіць пацверджання ні ў іх імі, ні ў дадзеных археалогіі.
Калі паўстала пытанне пра пахавальны абрад Торкаў, яго хібна аднеслі да тыпу агузскіх пахаванняў і з тых часоў савецкія археолагі паглыбляюць гэту памылку, хоць павінны ведаць, што паўночна-каўказцы, а ў тым ліку і Узы -Торкі, хавалі сваіх нябожчыкаў не так, як Агузы. Ібн Фадлан, аўтар 922 г., апісвае агузскае пахаванне зусім не падобна з торчаскім (гл. Торчаўскія пахаванні). У магіле ў Узаў -Торкаў нябожчык ляжыць у падбіванні (падкопе), а конь (заўсёды адзін) пакладзены з левага боку ад яго некалькі вышэй на земляной прыступцы. Па апісанні ж Ібн Федлана нябожчыка ў магіле саджалі, накрывалі яе насцілам, на якім узводзілі "нешта накшталт купалы з гліны". Толькі пасля гэтага, як ён кажа, "возьмуць яго канёў і ў залежнасці ад іх колькасці заб'юць з іх сто галоў, ці дзвесце галоў, ці адну галаву і з'ядуць іх мяса, акрамя галавы, ног, скуры і хваста. І, права ж, яны расцягваюць гэта на драўляных збудаваннях"(А.П. Ковалевский. Книга Ахмеда Ибн Фадлана. Харьков, 1956).  Сапраўды таксама перакладае гэта апісанне і Бартольд: "Нябожчыка саджалі ў адзежы і ўзбраенні ў глыбокую магілу, уладкованую на падабенства жылля", "магілу засыпалі і ўзводзілі над ёй гліняны збор. У памяць нябожчыка рэзалі ад 100 да 200 галоў скаціны; чэрапы, скуру і хвасты вешалі на дрэвах"" (В.В. Бартольд, Сочинения, Москва, 1963, т. II, ч. 1, с. 565). Імя Агузаў савецкія  навукоўцы зусім адвольна скарачаюць ў Узы.  Гісторыя Агузаў добра вядомая па старажытных крыніцах.  Рашыд ад Дын, Махмуд Кашгарскі  і Абу-л-Газі даюць поўныя спісы іх дваццаці чатырох плямёнаў. Сярод іх Узаў  і Торкаў няма.
Старадаўнія рускія гісторыкі завуць Узаў  імем Уці. Таксама заве іх Готліб Байер у нямецкай гісторыі Азова. У Тацішчава - Узійцы ці Усы.
Сінонімы дарэчы Узы:
Вузы (узы) гл. цяжар, кайданы, сеткі, звяз || накладаць вузы (узы)
Крыніца: glossword.info

Геаграфічныя назовы на тэрыторыі Беларусі, злучаныя з узамі.
в. Балтагузы  > Менская вобласць > Мядзел >Сырмежскі
в. Трыгузі >  Менская вобласць > Вілейка >Вязынскі
в. Узнацк >Менская вобласць > Крупкі >Ігрушкаўскі
в. Узнаж >Менская вобласць > Крупкі >Ухвальскі
в.  Гузгалаўка >Менская вобласць > Менск >Лугавослабодскі
в. Узбарогі>Менская вобласць > Жодзіна > Пятровіцкі
в. Узляны>Менская вобласць > Мар’іна Горка > Узлянскі
в. Узнога >Менская вобласць > Клецк >Мароцкі
в. Узбор’е >Менская вобласць > Менск >Астрашыцка-Гарадокскі
в. Гузавіна > Менская вобласць > Крупкі > Кастрычніцкі
в. Уздрыгалавічы>Менская вобласць > Мядзел >Крывіцкі
в. Узла >Менская вобласць > Мядзел >Сваткоўскі
в. Узбарогі >Менская вобласць > Смалявічы >Пятровіцкі
в. Уза  >   Гомельская вобласць > Буда-Кашалева> Узозскі
п. Новая Уза  > Гомельская вобласць > Буда-Кашалева > Марозавіцкі
в. Узнаж Гомельская вобласць > Светлагорск >Давыдаўскі
в. Уза >  Гомельская вобласць > Гомель >Давыдаўскі
в. Узнож >  Гомельская вобласць > Рэчыца >Камсамольскі
п. Новая Уза >Гомельская вобласць > Чачэрск >Марозавіцкі
в. Уза > Гомельская вобласць > Чачэрск > Узаўскі
в. Галузы  > Магілёўская вобласць > Чавусы >Жэліўскі
в. Уздзевічы >Магілёўская вобласць > Клімавічы >Лазавіцкі
в. Узлогі>Магілёўская вобласць > Хоцімск > Вялікаліпаўскі
в. Узнога > Магілёўская вобласць > Кіраўск > Казуліцкі
в. Узнога > Магілёўская вобласць > Бабруйск >Бортнікаўскі
в. Узгорск>Магілёўская вобласць > Слаўгарад > Лапаціцкі
в. Узмены> Віцебская вобласць > Міёры > Долгінаўскі
в. Узмены> Віцебская вобласць > Міёры > Узменскі
х. Гузаватка>Віцебская вобласць > Шаркоўшчына > Германовіцкі
в. Загузь’е>Віцебская вобласць > Ушачы > Кубліцкі
в. Узгоі>Віцебская вобласць > Талочын > Серкавіцкі
в. Загузь’е >  Віцебская вобласць > Гарадок >Долгапольскі
в. Загузь’е >  Віцебская вобласць > Гарадок >Стадолішчнскі
в. Загуз’е  > Віцебская вобласць > Гарадок >Бычыхінскі
в. Гузы >  Віцебская вобласць > Гарадок >Першамайскі
в. Загуз’е>Віцебская вобласць > Ушачы>Селішчанскі
в. Прыгузкі > Віцебская вобласць > Полацак > Борздаўскі
в. Уздорнікиі>  Віцебская вобласць > Сенно >Багданоўскі
в. Гузні >Гарадзенская вобласць > Дзятлава >Дземянавецкі
в. Гузні>Гарадзенская вобласць > Дзятлава > Меляхавіцкі
в. Узногі > Брэсцкая вобласць > Баранавічы > Малахавецкі
Прозвішчы: Узлоўскі – герба Любіч і герба  Тапор, Гузэльф – шляхетныя старажытныя роды, Гузоўскі, Гузаў, Гуз
Са спісу войска ВКЛ 1528 года:
Гузевич Януш, з. Бельскай з-лi Падляшскага в-д., яго брат - Матей 142 адв.
Гузовая, удава, з. Бельскай з-лi Падляшскага в-д. 143
МІФАЛОГІЯ

Неафіцыйны сцяг гагаузаў

Час воўчых вяселляў
Воўк у народнай культуры мае дваістую сімволіку: з аднаго боку, ён увасабляе сабой зло і жорсткасць, а з другога – мужнасць, перамогу і клапатлівасць аб сваіх нашчадках. Шматлікія апавяданні пра вядзьмарак, якія ператварыліся ў ваўчыц, і пра мужчын, якія сталі ваўкамі-ваўкалакамі, надалі гэтай жывёле магчымасць сувязі з «тым», д’ябальскім, светам. Аднак у духоўнай спадчыне старажытных скандынаваў ці грэкаў воўк – татэмная жывёла і сімвал непераможнасці, а ваўчыца, якая выкарміла Ромула і Рэма – заснавальнікаў Рыма, стала сімвалам пяшчотнай мацярынскай любові і ахвярнасці.
У славянскіх народаў вобраз ваўка звязаны з пераходнымі, памежнымі, пераломнымі момантамі: смерцю (ён суправаджае душы ў паслясмяротным жыцці); вяселлем («ваўком» называлі жаніха, які прыехаў знайсці сабе «цялушку» ці «авечку»); з некаторымі каляндарнымі датамі (Каляды – запрашэнне продкаў у выглядзе ваўка за святочны калядны стол); з пераходнымі зімовым ці вясновым перыядамі. Суцішыць ваўка можа толькі Георгій-Перамоганосец – «воўчы пастар»: «што ў ваўка ў зубах – то Ягорый даў».
Згодна з народнымі ўяўленнямі, з ваўком можна заўсёды знайсці агульную мову, калі звярнуцца да яго з добрым словам. Воўк ніколі не кране вандроўніка ці скаціну, калі перад дарогай ці перад выганам скаціны ў поле прачытаць замову.
Існавала пэўная сімвалічная сувязь паміж ваўком і прыладамі ткацтва. На кроснах ткалі «абярэгі» ад ваўкоў. Паўсюдна апісаны выпадкі нападу ваўкоў на тых, хто пераносіў прылады ткацтва з адной вёскі ў другую, не выканаўшы пры гэтым пэўных ахоўных дзеянняў.
Па народных павер’ях, ваўка палохаюць полымя і званы. Таму на вупраж коням заўсёды вешалі шмат званочкаў.
Перад тым як скаціну першы раз выганялі ў поле, выконвалі цэлы шэраг магічных дзеянняў, накіраваных у першую чаргу на тое, каб засцерагчы яе ад зубоў ваўка: абносілі жывёлу чацвярговай соллю, грамнічнай свечкай, святой хрышчэнскай вадой, спасавым макам, чыталі малітвы і замовы. Моцным абярэгам статка ад ваўка лічылася яйка, знесенае чорнай курыцай.
У народзе лічылі: калі ваўкі падыходзілі зусім блізка да хат, збіраліся зграямі і вылі – чакай халадоў і няўроду, вайны ці іншых няшчасцяў.
Знахары часта выкарыстоўвалі часткі цела ваўка ў лячэбных мэтах, напрыклад, воўчы зуб і кіпець дапамагалі пры лячэнні хворых вачэй.
Пачынаючы з 9 снежня (дзень святога Юрая, які ў народзе носіць назву халодны) ваўкі пачынаюць падыходзіць да людскіх паселішчаў, і таму небяспечна пакідаць вёску.
Перыяд з 22 снежня (дзень святой Ганны) і да 19 студзеня (Вадохрышча) у народзе называлі воўчымі святамі. У гэты час ваўкі збіраюцца ў зграі і становяцца вельмі небяспечнымі. Толькі пасля хрышчэнскага вадасвяцця знікае іх рашучасць.
Моцны абярэг ад ваўкоў. Закапаць пад брамаю зачынены замок і сказаць так: «Госпадзі Божа, благаславі, Прачыстая пасабі. Замыкаю і загаварую замок. Як я замкнуў замок, каб у звера замкнуўся рот; як не відзіць ніхто етага замка, каб ён ня відзеў мае скаціны, чорнай шарсціны».
Автор: «Народная газета».
ВОЎК
А.В. Гура


Воўк, хорт - адна з найболей міфалагізаваных жывёл. Блізкі па сваіх міфалагічных функцыях іншым драпежнікам (крумкачу, рысі і асабліва мядзведзю) і цесна злучаны з сабакам.
Паводле легенд, чорт зляпіў ВАЎКА з гліны ці вычасаў з дрэва, але не змог яго ажывіць. Ажыўлены Богам, ВОЎК кідаецца на чорта і хапае яго за нагу. Хтанічныя ўласцівасці ВАЎКА (паходжанне, злучанае з зямлёй, глінай, павер'е пра скарбы, "якія выходзяць" з зямлі ў выглядзе ВАЎКА) збліжаюць яго з гадамі, асабліва са змяёй. Гады з'явіліся на свет з габлюшак ад выгаблеванага чортам ВАЎКА.
ВОЎК аб'ядноўваецца з нячыстымі жывёльнымі, не ўжываемымі ў ежу, характэрнай прыкметай якіх з'яўляецца слепата ці слепанароджанасць.  Па некаторых украінскіх павер'ях, ваўчыца прыносіць ваўчанят толькі раз у жыцці, а якая прынесла нашчадства пяць разоў, ператвараецца ў рысь. Ваўчаняты выводзяцца там, дзе ВОЎК завые падчас велікоднай Усяночнай, і іх бывае гэтулькі, колькі дзён прыйшлося сёлета на мясаед ад Каляд да Вялікага паста.
Вызначальным у сімволіцы ВАЎКА з'яўляецца прыкмета "чужой". ВОЎК суадносіцца з "чужымі", першым чынам з мёртвымі, продкамі, "хадзячымі" нябожчыкамі і інш. У некаторых замовах ад ВАЎКА гаворыцца, што ён бывае ў мёртвых на "тым свеце", а пры сустрэчы з ВАЎКОМ заклікаюць на дапамогу памерлых. Да "чужых" ставяцца таксама каляднікі і ўдзельнікі іншых абыходных абрадаў; таму, каб усцерагчыся ад ВАЎКОЎ, іх завуць каляднікамі. Маскі ВАЎКА сустракаюцца ў калядных ці масленічных шэсцях ражаных.


ВОЎК супрацьстаіць чалавеку  як нячыстая сіла: яго адганяюць крыжом, ён баіцца звонавага звону, яму нельга даваць нічога асвячонага. Ён можа асэнсоўвацца і як чужынец: напрыклад, зграю ВАЎКОЎ завуць "ардой", у замовах ВАЎКІ завуцца габрэямі. З ВАЎКОМ злучаюць розныя іншародныя целы: воўк - назва нараста на дрэве ці чорнага асяродку ў ім; нарасты і пухліны на целе лечаць ваўчынай косткай ці з дапамогай чалавека, які з'еў ваўчаціну. "Ваўчынай" сімволікай можа надзяляцца кожная з  ўдзельнічаючых у вяселлі бакоў як чужая ў адносінах да процілеглай: "ваўком" завуць і лютву жаніха, і ўсю невесціну радню на вяселлі ў жаніха; у галашэннях "ваўкамі шэрымі" нявеста заве братоў жаніха, а ў песнях радня жаніха заве нявесту "ваўчыцай". З ВАЎКОМ, якія шукаюць сабе здабычы, сімвалічна можа суадносіцца і сам жаніх, што здабывае сабе нявесту.
Ваўку ўласцівыя функцыі пасярэдніка паміж "гэтым" і "тым" светам, паміж людзьмі і нячыстай сілай, паміж людзьмі і сіламі іншага свету. Задзіраючы быдла, ён дзейнічае не па сваёй, а па Божай волі. Існуе ўяўленне: "Што ў ваўка ў зубах, то Юрай (Пярун) даў". Выкраданне ВАЎКОМ скаціны ўспрымаецца нярэдка як ахвяра і абяцае гаспадару поспех.
Стаўленне ВАЎКА да нячыстай сілы дваіста. З аднаго боку, нячыстая сіла пажырае ваўкоў: прыганяе іх да чалавечага жылля, каб потым пажывіцца ваўчынай падлай; д'ябал штогод цягае сабе па адным ВАЎКУ. ВОЎК "мае зносіны" з нячыстай сілай. Ведзьмакі могуць абгортвацца ВАЎКАМІ, могуць насылаць ВАЎКОЎ на людзей і быдла. З іншага боку, па загадзе Бога ВАЎКІ нішчаць, ядуць чарцей, каб яны менш пладзіліся. ВОЎК і сам можа быць міфалагічным персанажам - ваўком - пярэваратнем, ці ваўкалакам. Паводле павер'яў, ВАЎКІ знаходзяцца ў падначаленні лесуна (лясун корміць іх, як сваіх сабак, хлебам), якога часам і самога ўяўляюць у выглядзе белага ВАЎКА. Каб залагодзіць лесуна, пастух пакідае ў лесе на з'ядзенне ВАЎКАМ адну авечку.
Звычайна заступнікам ВАЎКОЎ і адначасова ахоўнікам статкаў лічаць св. Георгія (Юрыя), у заходніх украінцаў - св. Міхаіла, Луппа, Мікалая, Пятра і Паўла. Шырока распаўсюджаны паданні  пра чалавека, які падслухаў, як гаспадар ваўкоў (св. Юрыі, цар ваўкоў) размяркоўвае сярод ВАЎКОЎ іх будучую здабычу.
Для абароны скаціны ад ВАЎКА выконваюць вызначаныя забароны на дзеянні і працы, злучаныя першым чынам з прадуктамі жывёлагадоўлі (воўнай і прадзівам, мясам скаціны, гноем), з ткацкімі працамі і вострымі прадметамі. Не выконваюць ніякіх прац у дзень св. Юр’я і інш., не даюць нічога ў пазыку падчас першай пашы скаціны  і вывазу гною на поле; не прадуць на каляды; не аддаюць за межы сяла ткацкія прылады, не ставяць загарадзяў у перыяд паміж днямі св. Юрыя і св. Мікалая; не ядуць мяса ў дзень св. Мікалая; не дапушчаюць палавых зносін у апошнюю ноч перад масленіцай. Небяспечным лічыцца і згадваць ВАЎКА, каб тым самым не наклікаць яго ("Пра ваўка гаворка, а ён насустрач"), і таму выкарыстоўваюць іншыя назвы для ВАЎКА: "звер", "шэры", рус."кузьма", "мармоль", "лыкус", укр. "скаменнік", "малій" і інш.
Каб ВОЎК не з'еў быдла, якое пасвіцца, кладуць у печ жалеза ў дзень св. Мікалая, утыкаюць нож у стол, у парог ці накрываюць камень чыгуном са словамі: "Мая кароўка, мая карміцелька надворная, сядзі пад чыгуном ад ваўка, а ты, воўк, грызі свае бака". Пры першым выгане скаціны з той жа мэтай замыкаюць замкі, пасыпаюць печкавым жарам парог стайні.
Для абароны ад ВАЎКОЎ выкарыстоўваюцца замовы, звернутыя да лесуна, да святых - уладароў ваўкоў, з тым каб яны сунялі "сваіх сабак". Характэрныя матывы замоў: просьба замкнуць пасці, зубы ВАЎКА замком, срэбнымі, райскімі ключамі, адсыланне ВАЎКА да мора за белым гаручым каменем, агароджваюцца  ад яго каменнай сцяной, пагроза сунуць ВАЎКУ ў зубы гарачы камень і інш. Чытанне замоў суправаджаецца сцісканнем кулакоў, змыканнем зубоў, утыканнем сякеры ў сцяну і да т.п. Каб не сустрэць ВАЎКА, уваходзячы ў лес, чытаюць замову "ад злога звера" ці сорак разоў кажуць "Госпадзі памілуй". Пры сустрэчы з ВАЎКОМ маўчаць, не дыхаюць і прыкідваюцца мёртвымі ці ж, наадварот, паказваюць яму кукіш, адпужваюць пагрозамі, грукам, крыкам, свістам. Часам кланяюцца, устаюць перад ВАЎКОМ на калены, вітаюць ці просяць: "Дабры дзень, маладзец", "Ваўчыца, матухна, памілуй мяне". Хрысцяцца, прамаўляюць загавары: "Хрэст на мене, воўк вiд мене", "Атвярні мене, Госпадзі, ат этага звера", "Воўк, воўк, гдэ ты буў, як Суса Хрыста роспыналы?"
Вока, сэрца, зубы, кіпцюры, поўсць ВАЎКА часта служаць кудменямі і лячэбнымі сродкамі. Ваўчыны зуб даюць грызці дзіцяці, у якога прарэзваюцца зубы. Ваўчыны хвост носяць пры сабе ад хвароб. Нярэдка засцярогам служыць само згадванне і імя ВАЎКА. Так, пра цяля (жарабя, парася),  якія з'явіліся на свет кажуць: "Гэта не цяля, а ваўчанё". Паўсюдна ВОЎК, які перабягае дарогу падарожніку, прабегаючы міма вёскі, сустрэты ў шляху, прадвесціць поспех, шчасце і дабрабыт. ВОЎК, які забег у вёску -- прымета неўраджая. Мноства ВАЎКОЎ абяцае вайну. Выццё ВАЎКА прадвесціць голад, выццё іх пад жыллём - вайну ці мароз, увосень - дажджы, а ўзімку - завея.
Літ.:
Гура А.В. Символика животных в славянской народной традиции. М., 1997. С. 122-159

Падрыхтавала Галіна Арцеменка
 

Плямёны