НОРЫКІ

Уваход



Зараз на сайце

Цяпер 84 госцяў анлайн
JoomlaWatch Stats 1.2.7 by Matej Koval

Countries

84.8%UNITED STATES UNITED STATES
6.7%BELARUS BELARUS
1.9%RUSSIAN FEDERATION RUSSIAN FEDERATION
1.6%GERMANY GERMANY
0.9%KUWAIT KUWAIT
0.5%POLAND POLAND
0.4%AUSTRALIA AUSTRALIA

 

 

 

 

Rating All.BY Каталог TUT.BY

 

 

DIR.BY

 

 


 
НОРЫКІ

ПЛЯМЁНЫ - НОРЫКІ

Норык

Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі

Норык у складзе Рымскай імперыі

Норык (лат. Noricum) - царства племя тэўрыскаў (IV-I стст. да н. э.), а затым рымская правінцыя паміж верхняй плынню Дравы і Дунаем (з канца I ст. да н. э. - да 420 г. н. э.).
Паводле лацінскіх крыніц у IV веку да н. э. іллірыйскае племя норыкаў аб'яднала пад сваёй уладай некалькі кельцкіх, іллірыйскіх плямёнаў і племя венетаў, утварыўшы ўласную дзяржаву  ў паўночна-усходніх Альпах. Сталіцай царства была Нарэя (сучасны Клагенфурт).
У Норыку сфармавалася своеасаблівае рабаўладальніцкае грамадства, у якім развілася змешаная кельта-іллірыйская Атэсцінская культура. Узровень развіцця антычнага Норыка быў досыць высокі. Тут ужывалася свая арыгінальная пісьменнасць і нават чаканілася ўласная залатая манета. Мовы венетаў  і ілірыйцаў былі адносна блізкія адзін аднаму, таму ў Норыке выкарыстоўваўся венецкі і іллірыйскі алфавіт. Вядома толькі два бажаствы норыкаў - Марс Латобій, які зваўся "вялікім богам", "царом туата", і багіня Нарэйя, "вялікая маці народа".
Кіраўнікі Норыка (к. 370 – 16 г.г. да н. э.)
Цары таўрыскаў
"    Эккео (к. 210-200 да н. э.)
"    Бора
"    Цінео
"    Атта
"    Свіекка
"    Сонге
"    Немет
"    Андамаці(? - к. 70г.)
"    Эксінгома (к. 70 – 60г.г.)
"    Экрытусір (Крытузір) (к. 60 – 45г.г.)
"    Воккіо (Вокцей) (к. 45 – 40г.г.)
"    Гезаторыкс (40 - 16 г.г.да н. э.)
Рымская правінцыя (16г. да н. э. – 420г. н. э.)
У 16 г да н. э. Норык быў далучаны да Рыма і ператвораны ў аднайменную рымскую правінцыю. Яе сталіцай стала Віндабона (сучасная Вена). У якасці правінцыі Норык праіснаваў аж да распаду Заходняй Рымскай імперыі, калі быў захоплены пры ўварванні з поўначы, з тэрыторыі сучаснай Чэхіі, германскімі плямёнамі герулаў, алеманаў, цюрынгаў і ругаў. У 408г.  тэрыторыя заваявана Аларыхам I, у канцы V стагоддзя - остготамі. Салдаты з Норыка, якія служылі у II ст. у паннонскіх кагортах завуць сябе сісціанамі, варыанамі  і латобікамі.
У выніку нашэсцяў раманізаванае кельцкае і іллірыйскае насельніцтва амаль цалкам пакінула Норык, ці загінула.
Варта адзначыць, што ў ПВЛ згаданы нейкія "норыкі" як першыя славяне:
"…Пры падзелу  народаў узялі сыны Сіма ўсходнія краіны, а сыны Хама - паўднёвыя краіны, Іафетавы ж узялі захад і паўночныя краіны. Ад гэтых жа 70 і 2 моў адбыўся і народ славянскі, ад племя Іафета - так званыя норыкі, якія і ёсць сутнасць славяне."
Па меркаванні К. Л. Егорава "суаднясенне норыкаў  і славян у сярэднявечнага гісторыка магло паўстаць з прычыны таго, што Норык быў першай з правінцый Рыма, заселены славянамі ўжо ў VI веку, і за гэтым новым насельніцтвам нейкі час захоўваляся імя жыхароў правінцыі."
Выдатныя людзі
Камандуючым войскам у правінцыі (да 304 года) быў рымскі вайскавод, святы пакутнік Фларыан.
Антрапалагічны тып
Некаторымі антраполагамі вылучаўся антрапалагічны тып, званы субадрыятычным ці нарыйскім, ці норыцкім (В. Лебцельтэр, К. Кун, Р. Маккалох), ад назвы "Норык". Назву "нарыйскі" (ням. Norische) гэтаму тыпу першым даў В. Лебцельтэр.
Літаратура
Егоров К. Л. Образование Киевской Руси. 1.3. Норики и венеды (Тацит, Плиний, Клавдий Птолемей)
Нататкі
ИМПЕРИЯ В «ЗОЛОТОЙ ВЕК» АНТОНИНОВ
Атэсцінская культура
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі
Атэсцінская культура (варыянты назвы: культура Атэсціна, культура Эсце) - дагістарычная археалагічная культура бронзавага веку, якая існавала на тэрыторыі італьянскай правінцыі Венето ў 10-1 стст. да н. э..
Назва адбываецца ад старажытнага горада Атэсціна (цяпер Эсце ў італьянскай правінцыі Падуя). Таксама завецца "культура сітул", паколькі сітулы - своеасаблівыя пасудзіны, па форме якія нагадваюць вядро, з'яўляюцца тыповымі для дадзенай культуры артэфактамі. Яшчэ адна назва - "палеавенецкая культура", злучаная з народам венетаў.
Эканоміка была заснавана на сельскай гаспадарцы, гадоўлі  скаціны, лоўлі прэснаводнай рыбы. Існаваў гандлёвы абмен з культурай Вілланова, Этрурыяй, гальштатскай культурай, а таксама з народамі, якія засялялі сучасныя Славенію і Ціроль.
Літаратура
Dal paleolitico alla civiltà atestina / a cura di Raffaello Battaglia // Storia di Venezia / Centro internazionale delle arti e del costume. — Venezia : Centro internazionale delle arti e del costume, 1958. — Vol.1, p.79-177 : ill
ГЕНЕТЫЧНЫЯ ВЫТОКІ АТЭСЦІНСКАЙ КУЛЬТУРЫ.

Гальштатцкая культура
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі

Прадметы гальштатцкай культуры

Гальштатцкая культура - археалагічная культура жалезнага стагоддзя (прыкладна 900-400 да н. э.), размешчаная ў Цэнтральнай Еўропе і на Балканах. Названа па магільніку, размешчанаму каля г. Гальштат (Хальштатт, ням. Hallstatt, паўднёва-заходняя Аўстрыя). Звычайна гальштатцкую культуру злучаюць з кельтамі, аднак у апошнія гады вакол гэтай гіпотэзы ідуць ажыўлённыя спрэчкі.
Генетычныя сувязі
Развілася на аснове культуры палёў пахавальных урнаў, выцесніўшы шэраг аўтахтонных культур - элпскую і інш.
Бліжэй да 4 ст. да н. э. гальштатцкая культура распадаецца, паступова змяняючыся ў заходніх раёнах латэнскай культурай. Калі гальштатцкая культура па сваім складзе была кельта-іллірыйскай, то латэнская - кельта-дака-фракійская, а кельта-іллірыйскае адзінства захавалася толькі ў займаўшай адносна невялікую тэрыторыю атэсцінскай культуры ў Італіі.
Геаграфія
Можна выдзеліць дзве асноўныя вобласці распаўсюду Гальштатцкай культуры:
усходнюю (сучасная Аўстрыя, Югаславія, Албанія, часткова Чэхія і Славакія), якая супадае з тэрыторыяй рассялення плямёнаў, якіх адносяць да старажытных ілірыйцаў
заходнюю (паўднёвыя часткі Нямеччыны, прырэйнскія дэпартаменты Францыі), дзе іх злучаюць з плямёнамі кельтаў.
Гальштатцкая культура была распаўсюджана таксама
ва ўсходняй частцы даліны ракі Па ў Італіі,
у Вугоршчыне і частцы Заходняй Украіны існаваў мясцовы варыянт - Гава-галіградцкая культура, якая, верагодна, прыналежала фракійцам.
Культура

Гальштатцкая культура (жоўтая) на карце Еўропы
як ядро кельскага рассялення

Для кожнага з гэтых лакальных тыпаў Гальштатцкай культуры характэрны асаблівыя формы пахавальнага абраду. Пераход ад бронзы да жалеза адбываўся паступова, прычым на пачатковым этапе Гальштатцкай культуры (900-700 да н. э.) мела месца суіснаванне бронзавых і жалезных прылад пры ўсё большай перавазе апошніх. У гаспадарцы ўсё большае значэнне набывала земляробства. Распаўсюджвалася плужнае земляробства. У грамадскіх адносінах адбывалася раскладанне роду і пераход да адносін класавага грамадства. Жыллё Гальштатцкай культуры - драўляныя слупковыя хаты, а таксама паўзямлянкі  і палевыя хаты. Найболей распаўсюджаны тып селішча - слаба ўмацаванае сяло з правільнай планоўкай вуліц. Добра даследаваны саляныя шахты, медныя рудні, жалезаплавільныя  майстэрні і кузні.
Характэрныя прадметы: бронзавыя і жалезныя мячы з дзяржальняй у выглядзе звана ці ў выглядзе дугі, павернутай угару (т. н. антэна), кінжалы, сякеры, нажы, жалезныя і медныя наканечнікі дзід, бронзавыя канічныя шлемы з шырокімі плоскімі палямі і з грабянямі, панцыры з асобных бронзавых пласцінак, якія нашываліся на скуру, рознай формы бронзавы посуд, адмысловага тыпу фібулы, ляпная кераміка, каралі з непразрыстага шкла. Мастацтва плямёнаў Гальштатцкай культуры было пераважна прыкладным і арнаментальным і імкнулася да багатай размалёўкі, раскошы; разнастайныя ўпрыгожванні з бронзы, золата, сцякла, касці, фібулы з фігуркамі звяроў, бронзавыя пасавыя бляхі з выбітым узорам, керамічны посуд - жоўты ці чырвоны, з паліхромным, разьбяным ці штампаваным геаметрычным арнаментам.
Выкарыстоўваўся ганчарны круг
З'явілася і вобразатворчае мастацтва: надмагільныя стэлы, статуэткі з гліны і бронзы, якія ўпрыгожвалі посуд ці складаючую  кампазіцыю (бронзавая калясніца са Штрэтвега ў Аўстрыі са сцэнай ахвярапрынашэння, 800-600 да н. э.); гравіраваныя ці ціснёныя фрызы на гліняным посуду, паясах і цэбрах (сітулах) выражаюць  балі, святы, ваяроў і хлебаробаў, часам людзей ці звяроў, паядынкі, сцэны вайны і паляванні, рэлігійныя рытуалы. Пахаванні Гальштатцкай культуры сведчаць пра значнае сацыяльнае расслаенне і вылучэнне  племянной шляхты. Па матэрыялах пахаванняў прасочваецца невялікі ўсходні ўплыў з паўднёварускіх стэпаў. Некаторыя даследнікі лічаць, што пасля разгрому кіммерыйцаў частка іх перасялілася на захад, а магчыма нават увайшла ў склад племянной шляхты гальштатцкай культуры.
Нататкі
1.W. Megaw. The European Iron Age with . and without — Celts: a bibliographical essay // European Journal of Archaeology. Vol. 8. P. 65-78.
2.Южная Европа в первой половине I тысячелетия до н. э.
Культура палёў пахавальных урнаў
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі

Рассяленне носьбітаў КППУ ў 1300-750 гадах да н.э.

Тыповае пахаванне пахавальнай урны.

Культура палёў пахавальных урнаў (ангел. Urnfield culture) (1300 - 750 гг. да н.э.) - агульная назва шэрагу археалагічных культур бронзавага веку, даная  па характэрнай прыкмеце – магільнікаў  без насыпаў, якія ўтрымоўваюць пераважна рэшткі трупаспаленняў, звычайна з пахаваннем праху ў гліняных пасудзінах, пастаўленых на дно магілы. Культура палёў пахавальных урнаў развілася на аснове культуры Курганных Пахаванняў і стала папярэднікам Гальштатцкай культуры.
Знакі, выяўленыя на вырабах культуры, часткова інтэрпрэтаваны як лічэбнікі, але пакуль не расшыфраваны да канца.
Культура палёў пахаванняў паўстала ў бронзавым веку і існавала на працягу працяглага часу (звыш 700 гадоў). Палі распаўсюджаны па ўсёй Еўропе. У ранняе жалезнае стагоддзе ў магільніках ужо пачынаюць сустракацца пахаванні спаленага праху ў ямках без урнаў і трупапакладанні.
У 1300-300 гг. да н. э. ад Балтыйскага ўзбярэжжа да Дуная і ад ракі Шпрэе да Валыні была распаўсюджана найстаражытнейшая з культур палёў пахаванняў - лужыцкая культура.
Прыкладна ў 1000 г. да н. э. у далінах рэк Дунай і Рэйн у паўночна-заходняй частцы Швейцарыі і Ўсходняй Францыі паўсталі паўднёванямецкая і парэйнская культуры палёў пахаванняў. Напачатку жалезнага стагоддзя носьбіты гэтых дзвюх культур прасунуліся далей на тэрыторыю Францыі, а ў 800-700 гг. да н. э. - на Пірэнэйскі паўвостраў (Каталонія, Кастылія), у 900-700 гг. да н. э. з'явіліся ў Брытаніі. На тэрыторыі Італіі варыянтам дадзенай культуры была культура Галасекка.
Храналогія
Культура пахавальных палёў падзяляецца на некалькі этапаў (па Г. Мюлеру-Карпе):
год да н.э.
Bz D       1300-1200
Ha A1    1200-1100
Ha A2    1100-1000
Ha B1    1000-800
Ha B2    900-800
Ha B3    800-750
Лічыцца, што ў некаторых абласцях, такіх як паўднёва-заходняя Нямеччына, культура Палёў Пахавальных Урнаў складаецца каля 1200 г. да н.э. (пачатак Ha A), але яшчэ раней  (на этапе Bz D, у так званай Рыгзее-фазе) ужо існуюць сведчанні трупаспаленняў. Паколькі пераход ад сярэдняй бронзы да КППУ  быў паступовым, застаецца спрэчным пытанне пра датоўку з'яўлення гэтай культуры. КППУ як такая ахоплівае этапы Гальштат A і Гальштат Б (Ha A і Ha B) у сістэме храналогіі П. Райнеке (не варта гэта блытаць з Гальштатцкай культурай, якая адпавядае этапам Ha C і Ha D і ставіцца ўжо да жалезнага стагоддзя). Гэта адпавядае перыядам III-IV Паўночнай Бронзы ў перыядызацыі О. Монтэліуса. Ці ўключаецца пры гэтым сюды райнекаўская "Бронза D" (Bz D), залежыць ад пэўнага даследніка і апісванага рэгіёна.
Само існаванне этапу B3 усё яшчэ ўяўляецца спрэчным, паколькі здагадка пра яго існаванне заснавана толькі на некалькіх жаночых пахаваннях. Як відаць ужо з саміх адвольных 100-летніх адрэзкаў, перыядызацыя ў вышэйшай ступені ўмоўная. Фазы заснаваны на тыпалагічных зменах, але яны не былі строга адначасовымі па ўсім арэале распаўсюду культуры. У будучыні навукоўцы разлічваюць атрымаць больш радыёвуглеродных і дэндрахраналагічных дадзеных для ўдакладнення датоўкі гэтых перыядаў.
Паходжанне
Культура Палёў Пахавальных Урнаў вырастае з папярэдняй культуры Курганных Пахаванняў. Пераход здзяйсняецца паступова, як у асаблівасцях керамікі, так і ў пахавальных абрадах. У некаторых частках Нямеччыны (напрыклад, у Вельферсхаймскім пласце) трупаспаленне і трупапахаванне існавалі паралельна. Некаторыя магілы ўтрымоўваюць спалучэнне керамікі культуры Курганных Пахаванняў і мячоў культуры Палёў Пахавальных Урнаў (Крэсброн, раён Бодэнзее) ці разьбяной керамікі Курганнай культуры разам з раннімі тыпамі Урнапольскай (Менген). На поўначы Урнапольская культура зацвердзілася толькі ў перыяд Ha A2. 16 шпілек, знойдзеных у адкладзе на дне балота ў Эльмазене (р-н Бад-Айблінг, Нямеччына) пакрываюць сабой увесь храналагічны перыяд ад Bz D да Ha A. Гэта дэманструе, што ў рытуалах існавала істотная бесперапыннасць. На Луары, Сене і Роне, адклады на дне некаторых бродаў утрымоўваюць знаходкі ад позняга неаліту аж да самога Урнапольскага  перыяду.
Агульнапрыняты пункт гледжання, што звычай крэмацыі прыйшоў у Цэнтральную Еўропу з Балкан, дзе ён быў шырока распаўсюджаны ва ўсходняй частцы культуры Курганных Пахаванняў. Прыкладна ў гэты ж час некаторы распаўсюд ён атрымлівае таксама ў Тшынецкай і ранняй Лужыцкай культуры.

Рассяленне і лакальныя группы
Урнапольская культура распасціралася ад заходняй Вугоршчыны да ўсходняй Францыі, ад Альп да Паўночнага мора.
Лакальныя групы, адрозніваемыя галоўным чынам па кераміцы, складаюцца з:

Схематычная карта распаўсюду заходне-еўрапейскіх культур каля 1200 г. да н.э.:
цэнтральная ("Паўднёванямецкая") КППУ (чырвоны),
паўночная ("Пареэйнская") КППУ (памяранцавы),
Кнавізская культура (шызы),
Лужыцкая культура (пурпурны),
Дунайскія культуры (хакі),
культура Тэррамар (сіні),
Атлантычная бронза (зялёны)
і Нардычная бронза (жоўты).

Паўднёванямецкая Урнапольская культура:
Ніжне-Майнска-Швабская група ў паўднёвым Гессене і Бадэн-Вюртэмберзе, уключаючы пласты ў Марбурге і Ханау, на ніжнім Майне і Фрыдбергер-Ахе.
Рэйнска-Швейцарская група ў Рэйнланд-Пфальце, Швейцарыі і ўсходняй Францыі, (па-французску скарочаная назва гэтай вобласці -- RSFO).

Парэйнская (Ніжне-Рэйнская) Урнапольская культура:
Ніжняя Гессенская група
Паўночна-Нідэрланда-Вестфальская група
Паўночна-заходняя група ў вобласці Дэльты Рэйна і Мааса
Іншыя культуры, якія ўваходзяць у кантынуум Палёў Пахавальных Урнаў:
Кнавізская культура ў заходняй і паўночнай Багеміі, паўднёвай Цюрынгіі і паўночна-усходняй Баварыі
Мілаўчэўская культура ў паўднёва-усходняй Багеміі
Велаціце-Байердорф у Маравіі і Аўстрыі
Чака ў заходняй Славакіі
Паўночна-усходне-Баварская група, падзяленая на ніжнюю (Баварскую) і верхнюю (Пфальаўскую) групы
Унштрутцкая група ў Цюрынгіі, сумесь Кнавізскай культуры з паўднёванямецкай Урнапольскай.
Часам распаўсюд артэфактаў, якія адносяцца да гэтых груп, дэманструе выразныя і бесперапынныя межы, якія могуць падзяляць сацыяльныя структуры, такія як плямёны. Тыпажы вырабаў з металу як правіла распаўсюджаны па значна шырэйшых прасторах, чым з керамікі, і не ўкладваюцца ў гэтыя межы. Верагодна, яны вырабляліся ў нешматлікіх адмысловых майстэрнях, якія абслугоўвалі відаць на вялікіх прасторах.
Значныя некропалі ў Францыі знаходзяцца ў Шатэнэ і Лінгольсхайме (Эльзас). Своеасаблівае земляное збудаванне Галарынг было збудавана ў Волькене пад Кобленцем у Нямеччыне.
Злучаныя культуры
Ўсходнееўрапейская Лужыцкая культура ў шматлікіх рысах роднасная культуры Палёў Пахавальных Урнаў, але працягваецца і ў Жалезным стагоддзі без істотных змен.
Пілінеўская культура ў паўночнай Вугоршчыне і Славакіі вырастае з культуры Курганных Пахаванняў, але таксама ўжывае і пахаванні ва ўрнах. У кераміцы прасочваюцца цесныя сувязі з культурай Гава, але на позніх этапах выяўлены моцны ўплыў Лужыцкай культуры. З XI па VIII стагоддзе да н.э. палі з урнамі сустракаюцца ў Францыі (Лангедок). Змены ў пахавальным абрадзе хутчэй за ўсё выкліканы ўплывам тэндэнцый на ўсходзе.
Этнічная прыналежнасць
З прычыны адсутнасці пісьмовых крыніц, мова носьбітаў Урнапольскай культуры невядома. Некаторыя даследнікі лічаць іх продкамі кельтаў. Галоўнай падставай гэтага з'яўляецца тое, што матэрыялы культуры раскопваюць у раёнах, дзе найпознія народы класічнымі аўтарамі (па ўскосных крыніцах) апісваюцца як "кельты" ці "галаты". Таксама вядома, што прыкладна ў IX веку да н.э. у паўночна-усходнюю Іспанію пранікаюць некаторыя элементы Урнапольскай культуры, у прыватнасці характэрны пахавальны абрад, што аднак, не закранае асновы мясцовай Іберыйскай культуры, гэту з'яву атаясамляюць з першай хваляй рассялення кельтаў, якія, сапраўды, пэўна з'яўляюцца ў рэгіёне на працягу некалькіх наступных стагоддзяў. І ў цэлым, канфігурацыя арэала распаўсюду дадзенай культуры прыкладна адпавядае асноўным раёнам, адкуль праз некалькі стагоддзяў будзе ажыццяўляцца кельцкая экспансія, задакументаваная ў шматлікіх крыніцах.
Тым не менш, уяўляецца роўна верагодным і тое, што распаўсюд палёў пахаванняў не з'яўляецца вынікам экспансіі якога-небудзь аднаго народа ці генетычна злучаных народаў, а галоўная тыпалагічная прыкмета - пахавальны абрад - быў прыняты этнічна рознымі групамі насельніцтва Еўропы незалежна. Паколькі мы не валодаем у наш час пэўнымі звесткамі пра ход і працягласць этнагенезу кельтаў і іншых народаў старажытных эпох, і агульнасць матэрыяльнай культуры не заўсёды азначае прамую прывязку да сацыяльных і палітычных адзінак, гэта пытанне застаецца дыскусійным.

Перасяленні

Паселішчы

Старажытнае ўмацаванне на вяршыні ўзгорка
ў Бургшталькогеле, Аўстрыя.

Колькасць паселішчаў рэзка ўзрастае ў параўнанне з папярэдняй, Курганнай культурай. Нажаль, толькі некалькі з іх былі як след раскапаны. Умацаваныя паселішчы, часта на вяршынях узгоркаў і ў лукавінах рэк, тыповыя для Урнапольскай культуры. Яны грунтоўна ўмацаваны валамі, складзенымі з камянёў ці бярвення. Раскопкі селішчаў на адкрытай прасторы рэдкія, але і там звычайна заўсёды ёсць па 3-4 вялікіх пабудаваных упрытык хаты з драўлянымі вежамі і сцяной ці абшмараваным глінай тынам. Таксама вядомы  зямлянкі, але яны, хутчэй за ўсё, выкарыстоўваліся як скляпы.
Артэфакты

Ўзоры зброі, знойдзенага ў магільніках культуры

Кераміка

Пахавальныя ўрны, узгоркі Лан, Гессен, Нямеччына.

Кераміка звычайна добрай  якасці, з гладкай паверхняй і звычайна вострым кілевідным профілем. Мяркуюць, што некаторыя формы імітуюць металічныя прататыпы. Biconical pots з цыліндрычнымі горлачкамі асабліва характэрны. Прысутнічае some incised decoration, але значная частка паверхні звычайна пакідалася гладкай. Звычайны ўзор з жалабкоў. У палевым жыллі ў Швейцарыі гравіроўка часам была інкруставана станіолью. Ужо ўжываліся печы для абпалу (Эльхінгер Кройц, Баварыя), пра што сведчаць і роўныя паверхні сценак пасудзін. Іншыя пасудзіны ўключаюць кубкі з кованай бронзы з клёпанымі ручкамі (Енішавіцкі тып) і вялікія катлы with cross attachments. Драўляныя пасудзіны таксама дашлі да нашых дзён толькі ў некалькіх асобніках, дзе яны апынуліся закансерваваны пад вадой, як узор з Auvernier (Neuchtel), але яны маглі быць распаўсюджаны вельмі шырока.
Скарбы
Скарбы вельмі характэрны для Урнапольскай культуры. Звычай згасае ў канцы Бронзавага веку. Яны вельмі часта закладваліся ў рэках і такіх вільготных месцах, як балоты. Паколькі такія месцы часта былі зусім недаступнымі, хутчэй за ўсё, яны ўяўляюць сабою дарункі бажаствам. Іншыя скарбы ўтрымоўваюць зламаныя ці бракаваныя вырабы, якія, хутчэй за ўсё, былі бронзавым крышаном для далейшага пераплаўлення кавалямі. Паколькі познія урнапольскія  скарбы часта ўтрымоўваюць такі ж набор прадметаў, што і раннія, некаторыя навукоўцы інтэрпрэтуюць прыладу такіх хованак як спосаб забяспечыць сабе рыштунак у замагільным свеце. На рацэ Трые ў французскім дэпартаменце Кот-д'Армор цэлыя мячы былі знойдзены разам са шматлікімі рагамі чырвонага аленя, што, верагодна, магло мець нейкі рэлігійны сімвалізм.

Жалеза

Брытва ў форме паўмесяца

Пахавальныя звычаі

Магілы

Раскапаны курган пад Марбургам.
У папярэдні Курганны перыяд былі характэрны калектыўныя пахаванні пад насыпнымі курганамі, прынамсі, для шляхетных ці важных прадстаўнікоў. У настаўшую ж Урнапольскую эпоху пераважна сталі хаваць паасобку, хоць часам працягвалі рабіць і курганы.
На ранніх этапах Урнапольскага перыяду выкопваліся магілы ў форме чалавека, часам з выкладзеным камянямі дном, на які клаліся крэміраваныя  рэшткі нябожчыка. Толькі пазней стала агульнапрынятым памяшчэнне праху ў урны. Некаторыя даследнікі выказваюць здагадкі, што гэты пераход мог быць адлюстраваннем карэнных змен у міфах людзей той эпохі і/ці іх уяўленнях пра зямное і замагільнае жыццё.
Памер палёў пахаванняў бывае розным: у Баварыі яны могуць утрымоўваць да сотні магіл, у той час як у найбуйным некропалі ў Бадэн-Вюртэмберзе ў Даутмергене іх усяго 30. Нябожчыкі ўскладаліся на пахавальныя вогнішчы ў сваіх асабістых упрыгожваннях, на шматлікіх з якіх засталіся сляды агню, а часам таксама і прынесенай у ахвяру ежы. Часцяком у пахаванні знаходзяць няпоўныя шкілеты, аднак рэшткі пасля крэміравання значна буйней, чым у рымскі перыяд, што сведчыць пра тое, што выкарыстоўвалася менш драўніны. Большасць пахавальных палёў-некропаляў былі пакінуты з канцом бронзавага веку, толькі ў Парэйнскім арэале яны працягвалі выкарыстоўвацца яшчэ напачатку стагоддзя  жалезнага (Ha C, а часам нават і Ha D).
Крэміраваныя косці маглі проста быць змешчаны ў ямы. Часам цесная скупнасць костак сведчыць пра тое, што яны былі пакладзены ці загорнуты ў нейкі арганічны матэрыял, потым спарахнелы, а часам косці ў магілу былі проста кінуты. Калі косткі былі змешчаны ў урну, яны часта пакрываліся плоскай чарай ці каменем. У адмысловым тыпе пахаванняў (так званыя звонападобныя магілы) урны цалкам пакрыты перавернутымі пасудзінамі большага памеру. Паколькі магілы рэдка накладваюцца, магчыма, іх адзначалі драўлянымі слупамі ці камянямі. Пахаванні, размечаныя камянямі, тыповыя для Унштрутцкай групы.

Урна для праху і пасуда  для пахавальных прынашэнняў.

Літаратура
J. M. Coles/A. F. Harding, The Bronze Age in Europe (London 1979).
G. Weber, Händler, Kieger, Bronzegießer (Kassel 1992).
Ute Seidel, Bronzezeit. Württembergisches Landesmuseum Stuttgart (Stuttgart 1995).
Konrad Jażdżewski, Urgeschichte Mitteleuropas (Wrocław 1984).
Association Abbaye de Daoulas (eds.), Avant les Celtes. L’Europe a l’age du Bronze (Daoulas 1988).

Крыніцы
1.Название «Урнопольская культура» не является в настоящее время официально признанным, однако, каждый раз писать «культура полей погребальных урн» — слишком сильное нарушение стиля и удобочитаемости, а опускание части этого названия приводит к искажению смысла. Так что два единственно удобных варианта, как можно по-русски называть эту культуру, — это КППУ или Урнопольская, что этимологически вполне родственно Urnenfeld или Urnfield.
2. Ранний железный век на Пиренейском полуострове
Спасылкі
Allgemeine Seite zur Forschungen über die Bronzezeit
Zur Urnenfelderkultur in Oberfranken (Landschaftsmuseum Obermain)
Allgemeine Informationen des Stadtmuseums Ingolstadt zur späten Bronzezeit und Urnenfelderkultur
Да ведама:
Археалагічныя культуры усходняй Еўропа - культура баявых сякер,  Лужыцкая культура,  культура палей пахавальных урнаў,  Тшынецкая культура, Трыпальская культура.
Лужыцкая культура
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі
Лужыцкая культура (н. lausitzer Kultur, польск. kultura łużycka) - археалагічная культура бронзавага і ранняга жалезнага стагоддзяў (XII-IV стст. да н. э.), распаўсюджаная на тэрыторыі ўсходняй Нямеччыны, Польшчы, Чэхіі і заходняй Украіны (Палесся і Валыні). Генетычна злучана з тшынецкай і уніцецкай  культурамі і затым эвалюцыянуе ў пшэворскую культуру. Назву атрымала ад гістарычных абласцей Верхняя Лужыца і Ніжняя Лужыца, дзе ўпершыню былі знойдзены магільнікі і селішчы Лужыцкай культуры.
Этнічная прыналежнасць
Адны даследнікі лічаць, што народы лужыцкай культуры казалі на мовах кельта-італійскай групы. Так акадэмік Седоў  сцвярджае, што лужыцкае, дапшэворскае насельніцтва Польшчы было кельцкім. Іншыя лічаць іх германцамі, але ніяк не славянамі . Трэція мяркуюць, што яны былі продкамі ілірыйцаў  ці кельта-ілірыйцамі .
Культура
Паселішчы складаліся са слупковых хат, сцены якіх складалі вертыкальныя слупы з тынам, абшмараваным глінай, ці забраныя дошкамі. Пахаванні прадстаўлены ў выглядзе могілкавых урнаў з крэміраваным прахам.
Нататкі
1. Галина Лозко. Українське народознавство. Видання третє, доповнене та перероблене. Київ. Видавництво "АрТек" 2006. С.21
2.Племена Европы и Азии во II тысячелетии до н. э.
3. Граков Б. Н. Ранний железный век. — М.: Издательство Московского Университета, 1977. С. 79.
4.Иванов А.М. Заратустра говорил не так
5. Седов В.В. Этногенез ранних славян
6. Стецюк В. Исследование предысторических этногенетических процессов в Восточной Европе
7.Малеваный А. М. Этнические и исторические связи славян и иллирийцев // АМА. Вып. 5. Саратов, 1983. С. 103-114
8.Рыбаков Б. А. Язычество древних славян
9. Лебединский М.Ю. К вопросу об истории древнерусской народности
Бібліяграфія
Mildenberger G. Mitteldeutschlands Ur- und Frühgeschichte. — Lpz., 1959.
Кухаренко Ю.В. Археология Польши. — М., 1969.
Генетычныя сувязі лужыцкай культуры

Тшынецкая культура
Тшцынецкая культура - археалагічная культура бронзавага веку (XV-XII стст. да н.э.), распаўсюджаная на тэрыторыі Правабярэжнай Украіны і Польшчы. Названа па рэштках селішча каля Тшцынца (Trzciniec) Люблінскага ваяводства (Польшча). Генетычна злучана з культурай баявых сякер
Селішча Тшцынецкай культуры неумацаваныя. Жыллё - зямлянкі і невялікія наземныя пабудовы. Магільнікі бескурганныя і курганныя, пахаванні часцей за ўсё - трупапакладанне. Знаходкі: розныя керамічныя вырабы, крэмневыя і каменныя прылады, вырабы з косткі і бронзы. Асноўныя заняткі плямёнаў Тшцынецкай культуры - жывёлагадоўля і земляробства. Грамадскі лад - радавы.
У далейшым на большай частцы тэрыторыі ўвайшла складовым элементам у лужыцкую і белагрудаўскую культуру, а таксама паўплывала (пасродкам лебедоўскай культуры) на юхноўскую культуру. Хутчэй за ўсё Тшцынецкая культура была "праславянскай", г.зн. яе прадстаўнікі ўжо казалі на славянскай прамове і былі продкамі славян.
Спасылкі
Стецюк В. Исследование предысторических этногенетических процессов в Восточной Европе
Спасылкі
Большая советская энциклопедия
Березанская С. С., Средний период бронзового века в Северной Украине, К., 1972
Gardawski A., Plemiona kultury trzcinieckiei w Polske, "Materialy starozytne", Warszawa, 1959, t. 5, s. 7—189.
Унеціцкая культура
Унеціцкая культура - археалагічная культура ранняга бронзавага веку (1700-1300 гады да н. э.) распаўсюджаная на значнай тэрыторыі ў Цэнтральнай Еўропе (Ніжняя Аўстрыя, Чэхія, Цюрынгія, Саксонія, поўдзень Брандэнбурга, паўночны захад Польшчы). Мела лакальныя варыянты. Эвалюцыянавала ў лужыцкую культуру.
Названа па магільніку Унеціце (Unetіce) каля Прагі (Чэхія).
Пахаванні унеціцкай культуры - скурчаныя на боку трупапакладанні ў ямах; сустракаюцца дзіцячыя пахаванні ў керамічных пасудзінах і трупаспаленне.
Селішчы ранняга перыяду невядомыя; позняга (з 1550 года да н. э.) - змешчаны на ўзнёслых месцах, часам умацаваны драўлянымі агароджамі з валамі. Хаты слупковай канструкцыі і паўзямлянкі. Кераміка - пасудзіны са шліфаванай паверхняй. Прылады працы і зброя - з каменя, у позніх помніках - і з бронзы (алебарды, кінжалы і інш.). Асноўныя заняткі насельніцтва - плужнае земляробства і жывёлагадоўля.
Некаторыя магільнікі сведчаць пра ўзнікненне маёмаснай дыферэнцыяцыі.
Нататкі
Племена Европы и Азии во II тысячелетии до н. э.
Традыцыя звонападобных кубкаў
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі

Культура звонападобных кубкаў у момант найвялікага распаўсюду

Традыцыя звонападобных кубкаў, да 1980-х гг. - Культура звонападобных кубкаў (ангел. Beaker culture) (каля 2800-1900 да н. э.) - археалагічная культура позняга неаліту - ранняга бронзавага веку Заходняй і Цэнтральнай Еўропы. Тэрмін быў прапанаваны ангельскім археолагам Джонам Аберкромбі і заснаваны на характэрнай форме керамікі. У наш час звонападобныя кубкі ўсё часцей разглядаюцца не як агульная культура, а як археалагічная традыцыя, злучаная з масавымі гандлёвымі кантактамі эпохі ранняга бронзавага веку і якая ахоплівае культуры з вельмі рознымі антрапалагічнымі прыкметамі.
Кераміка
Для культуры звонападобных кубкаў характэрна выкарыстанне керамічных кубкаў у форме перавернутага дагары нагамі звана. Самая ранняя кераміка такога тыпу выяўлена ў Заходняй Еўропе і датуецца другой паловай 3-га тысячагоддзя да н. э. Кубкі былі толькі адным з элементаў культуры. Верагодна, на развіццё керамікі аказала ўплыў і больш ранняя культура шнуравай керамікі. Пасудзіны падобнага тыпу, датаваныя 2850-2450 да н. э., выяўлены ў Нідэрландах і ў ніжняй плыні Рэйна ў Нямеччыне; яны ўпрыгожаны тыповым шнуравым арнаментам у спалучэнні з грабеністым узорам і ўзорам у выглядзе "ялінкі". Такія знаходкі разглядаюцца як прадукт змешвання культуры шнуравай керамікі (галадскай яе галіны, для якой характэрны т. н. кубкі з патоўшчаным дном) і культуры звонападобных кубкаў.
У Спаодле (недалёка ад горада Зволле) знойдзена вялікая пасудзіна, якая часам разглядаецца як прамы папярэднік керамікі культуры звонападобных кубкаў. Арнаментацыя пасудзіны нагадвае свіфтэрбантцкую культуру і, верагодна, ставіцца да гарызонту Hazendonk 1 (4250-3950 да н. э.).
Кубкі выкарыстоўваліся для захоўвання ежы і пітва, для выплаўлення медзі з меднай руды, а таксама як пахавальныя ўрны. Пасудзіны для пахавання мелі адмысловую форму, якая адлюстроўвала іх рытуальнае прызначэнне.
Паходжанне
Існуе некалькі пунктаў гледжання на паходжанне культуры звонападобных кубкаў. Паводле адной з ранніх тэорый, радзімай дадзенай культуры з'яўляўся Пірэнэйскі паўвостраў. Так, самыя раннія знаходкі керамікі гэтай культуры зроблены ў Партугаліі.
Лантынгам і Ван дэр Ваальсом была высунута здагадка пра тое, што папярэднікамі культуры звонападобных кубкаў з'яўляліся культура шнуравай керамікі і культура лейкападобных  кубкаў. Такім чынам, найболей верагоднае паходжанне - Нідэрланды і даліна Рэйна. Культура звонападобных кубкаў часта разглядаецца як ранняя індаеўрапейская, у прыватнасці, як продкавая для прата-кельтаў і прата-італійцаў. Зрэшты, Бодмер (1992) выказаў здагадку, што кельцкія папуляцыі Брытаніі злучаны з еўрапейскай каланізацыяй часоў палеаліту, а не больш за познюю экспансію кельцкай культуры ў 1-м тысячагоддзі да н. э.(Г.І.: звярніце увагу на шэраг важных фактаў: культура звязана з культурай шнуравой керамікі, яна ж культура баявой сякеры і факт каланізацыя Брытаніі еўрапейцамі яшчэ у палеаліце, а калі больш дакладна, то гэта былі носьбіты свідэрскай культуры.)
Марыя Гімбутас меркавала, што культура звонападобных кубкаў магла адбывацца ад культур усходу Цэнтральнай Еўропы, якія падвергліся ўплыву стэпавых качавых плямёнаў. Аднак у наш час можна лічыць даказаным, што ўплыву курганных культур не было.(Г.І.: культура шнуравоў керамікі генетычна звязана з сярэднедняпрўскай, сожскай, свідэрскай, грэнскай. Ўсе гэтыя культуры ёсць культуры валына-палескага рэгіёна.)
Экспансія з Паўночнай Еўропы, у тым ліку людзей культуры звонападобных кубкаў, магла быць злучана з распаўсюдам гена талерантнасці да лактозы. Вядома, што дадзены ген паўстаў у Паўночнай Еўропе каля 5000 да н. э., дзе ў наш час мае найвышэйшую чашчыню. Добрая пераноснасць малочнага цукру дала носьбітам гэтага гена перавагі ў барацьбе за выжыванне і дазволіла шырока распаўсюдзіцца. (Г.І.: думаю, што у беларусаў няма праблемаў з выкарыстаннем малака. А вось ў сувязі са змяншэннем яго выкарыстання і дрэннай якасцю, здароў’е беларусаў пагоршала.)
Распаўсюд
Культура звонападобных кубкаў распаўсюдзілася надзвычай шырока ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе, выкарыстоўваючы рачныя і марскія шляхі. Археалагічныя помнікі выяўлены ў Партугаліі, Іспаніі, Францыі (за выключэннем цэнтральнай часткі), Вялікабрытаніі і Ірландыі, у Нідэрландах, у Нямеччыне ў міжрэчча Эльбы і Рэйна. Культура звонападобных кубкаў таксама распаўсюдзілася ў верхняй плыні Дуная ў Венскім басейне (Аўстрыя) і Вугоршчыны. У Міжземнамор'і дадзеная культура выяўлена на выспах Сардзінія і Сіцылія; меней верагодна, але магчыма і пранікненне на ўсход. Кераміка тыпу звонападобных кубкаў даўжэй усяго выкарыстоўвалася ў побыце на Брытанскіх выспах. Найпознія знаходкі ў іншых месцах датуюцца раннім бронзавым векам.
Культура звонападобных кубкаў дала пачатак шматлікім наступным культурам бронзавага веку, у прыватнасці, унеціцкай культуры (Цэнтральная Еўропа), каля 2300 да н. э., і культурам Скандынавіі, поўначы Нямеччыны і Польшчы, вядомым пад агульнай назвай Паўночны бронзавы век, каля 1800 да н. э.
Галерэя малюнкаў

Аб'екты культуры звонападобных кубкаў

Кубак са Сьемпосуэлос

Сонечны дыск з Банк-Тындола

Залатая лунула з Шуленбурга

Нататкі
1.Bell Beakers from West to East (Janusz Czebreszuk). In: Ancient Europe 8000 B.C.-A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World. ISBN                0-...       .
Крыніцы
Darvill, T., Oxford Concise Dictionary of Archaeology, OUP 2003.
J. P. Mallory, «Beaker Culture», Encyclopedia of Indo-European Culture, Fitzroy Dearborn 1997.
Marc Vander Linden, Le phénomène campaniforme dans l’Europe du 3ème millénaire avant notre ère : synthèse et nouvelles perspectives. Oxford: Archaeopress 2006, BAR international series 1470.
Спасылкі
A Beaker from Kent
BBC — History — Bronze Age Britain
Bronze Age — Beaker People — Wessex Culture
The Beaker Folk in the Balkans(недоступная ссылка)
Elisa Guerra Doce — FUNCTION AND SIGNIFICANCE OF BELL BEAKER POTTERY ACCORDING TO DATA FROM RESIDUE ANALYSES TRABAJOS DE PREHISTORIA 63, No 1, Enero-Junio 2006, pp. 69-84, ISSN: 0082-5638
A Test of Non-metrical Analysis as Applied to the 'Beaker Problem' — Natasha Grace Bartels,University of Albeda, Department of Anthropology, 1998
Historical model of settling and spread of Bell Beakers Culture in the mediterranean France
Le Campaniforme et l’Europe à la fin du Néolithique
All Bell Beaker scientific articles on line free access
Крыніца - http://ru.wikipedia.org
Культура курганных пахаванняў
Матэрыял з Вікіпедыі - вольнай энцыклапедыі

Зброя культуры курганных пахаванняў
Культура курганных пахаванняў (ангел. Tumulus culture) - археалагічная культура, якая дамінавала ў Цэнтральнай Еўропе ў перыяд бронзавага веку, 1600-1200 гг. да н. э. З'яўлялася працягам унеціцкай культуры і займала тыя ж землі, за выключэннем Баварыі і Вюртэмберга. У канцы бронзавага веку ёй успадкоўвала культура палёў пахавальных урнаў.
Гэту культуру не варта блытаць з агульнай назвай больш усходніх старажытных культур, якія ўваходзяць у так званую курганную гіпотэзу паходжання старажытных інда-еўрапейцаў, што ахоплівае большы часовы і прасторавы  маштаб.
Як відаць з назвы, для дадзенай культуры было характэрна збудаванне пахавальных курганоў.

Тыповы пахавальны курган.

Літаратура
Nora Kershaw Chadwick, J. X. W. P. Corcoran, The Celts (1970), p. 27.[1]
Barbara Ann Kipfer, Encyclopedic Dictionary of Archaeology (2000)
Спасылкі
Крыніца - http://ru.wikipedia.org
(Г.І.: з пададзеных матэрыялаў бачна, што дадзеныя культуры сваімі каранямі зыходзяць ў культуру шнуравой керамікі ці культуру баявой сякеры, якія без сумневу бяруць пачатак са свідэрскай і грэнскай культур. Гэта яшчэ раз можа падцвярждаць гіпотэзу аб валына-палескай прарадзіме інда-еўрапейцаў.)
Норыкі
Матэрыял з вольнай рускай энцыклапедыі "Традыцыя"
Норыкі, таўрыскі- поліэтнас позняй антычнасці, у якім прасочваюцца кельцкія, іллірыйскія і праславянскія этнічныя элементы.
Выявілі сябе ў вобласці Ўсходніх Альп (Зальцбург, Карынція і Штырыя). Дапушчаюць, што першапачаткова жыхары акругі зваліся таўрыскі (па адной з версій -" горныя жыхары", па другой - частка таўраскіфаў у складзе кельтаскіфаў). Пазней этнонім змяніўся на норыкаў, расселеных вакол горада Нарэйі. Ілірыйцы-норыкі  у I веку да н. э. на альпійскіх землях утварылі царства Норык. Яно аб'яднала пад сваёй уладай некалькі кельцкіх, іллірыйскіх плямёнаў і частку венетаў. Гэтыя венеты жылі паміж Альпамі і паўночным ускрайкам Адрыятычнага мора і далі сваё імя Венецыі. Норык чаканіў уласную залатую манету. Ужываўся венетцкі  і іллірыйскі алфавіт. Мовы венетаў  і ілірыйцаў блізкія адна адной…
Абшчыны краіны мелі агульнае свяцілішча Марса Латабія (яго злучаюць з абшчынай латабікаў) каля горада Віруна (Карынція). Бог маляваўся са шчытом і дзідай, называўся "вялікім богам", "царом туата", яму былі прысвечаны конь і водныя крыніцы. Скіфы шанавалі Арэса (Марса). Сляды культу захоўваліся аж да V стагоддзя  н. э. Адзінай для ўсяго Норыка была і багіня Нарэйя, "вялікая маці народа".
Каля 100 г. да н. э. паўстала рымскае селішча на Магдаленеберге (суч. Цольфельд), дзе абгрунтаваліся рымскія гандляры. Сярод іх найболей вядомы Барбіі  з Аквілеі.
Ужо ў 16 г да н. э. Норык быў ператвораны ў аднайменную рымскую правінцыю і праіснаваў аж да распаду Заходняй Рымскай імперыі. Найболей значнымі гарадамі правінцыі былі Вірунум, Таўрына, Ювавум (Зальцбург), Ленцыя (Лінц), Лаўрэак (Лорх), з вялікай зброевай фабрыкай, і Авісгава (Вельс).
Насельніцтва хутка падвяргалася раманізацыі. Каля 408 г. н. э. Норык быў захоплены Аларыхам I, а ў канцы 5 ст. заваяваны остготамі і ўлучаны ў склад іх дзяржавы. Да канца VI ст. на поўдні былой правінцыі пасяліліся славяне-карантаны, якія далі назва Карынціі; паўночны ўсход занялі паліэтнічные авары, сярод якіх было нямала славян, першым чынам з антаў. Бо на першы пасляпатопны  час летапісы паказваюць славян у Іллірыі, а нарцаў  па сутнасці славен уключаюць у лік будаўнікоў Вавілонскай вежы, верагодная сувязь норыкаў з праславянствам дэбатуецца ў славяназнаўстве і іншых кірунках даследаванняў.
Норык апынуўся адной з першых правінцый Рыма, заселяемых славянамі з V-VI стст., і за гэтым новым насельніцтвам нейкі час захоўвалася імя жыхароў правінцыі. (Г.І.: не славяне, а індаеўрапейцы.)
Гл. таксама
Норик (лат. Noricum) — римская провинция между верхним течением Дравы и Дунаем с конца I в. до н. э. В 408 территория завоевана Аларихом I, в конце V века — остготами.
Літаратура
Егоров К. Л. Норики и венеды (Тацит, Плиний, Клавдий Птолемей) http://www.bibliotekar.ru/rusKiev/4.htm
ИЗ СТИХОВ АЛЬЦИМА ЭКДИЦИЯ АВИТА Публикация по изданию: Древние славяне в отрывках греко-римских и византийских писателей по VII в. н. э.//Вестник древней истории.1941. № 1
Свод древнейших письменных известий о славянах, том 1 (I—VI вв.)
Восточная литература РАН, М. 1994 г. (Л. А. Гиндин, С. А. Иванов, Г. Г. Литаврин) Мартин Бракарский (С. А. Иванов: вступление, текст, перевод, комментарий, Е. Ч. Скржинская: комментарий)
В. Н. Татищев ИСТОРИЯ РОССИЙСКАЯ…ЧАСТЬ ПЕРВАЯ ГЛАВА ЧЕТЫРНАДЦАТАЯ
СКАЗАНИЕ ПЛИНИЯ СЕКУНДА СТАРШЕГО (и работы других российских историков)
А. Г. Кузьмин Из предыстории народов Европы http://www.zlev.ru/59_45.htm
Геаграфічныя назовы ў Беларусі, злучаныя з норыкамі
Возера Нарач
г. Нароўля, Гомельская вобласць
в. Норкіна>Магілёўская вобласць > Касцюковічы > Забычанскі
в. Норкі> Магілёўская вобласць > Верэмейскі
в. Нарушава> Віцебская вобласць > Глыбокае > Узрэцкі
х. Нарушышкі> Віцебская вобласць > Паставы > Лынтупскиі
в. Нарэйкава> Віцебская  вобласць > Полацак >Панізаўскі
в. Наркуны>Гарадзенская вобласць > Ліда > Крупаўскі
в. Нарбуты>Гарадзенская вобласць > Іўе > Суботніцкі
в. Нарэйкі>Гарадзенская вобласць > Іўе > Эйгердоўскі
в. Наркуны>Гарадзенская вобласць > Воранава >Забалоцкі
в. Нароты>Гарадзенская вобласць > Смаргонь >Вішнеўскі
в. Нарушаўцы>Гарадзенская вобласць > Ашмяны >Гальшанскі
в. Нарцукі>Гарадзенская вобласць > Ашмяны >Гальшанскі
в. Норшты>Гарадзенская вобласць > Ашмяны >Гальшанскі
в. Нарбуты>Гарадзенская вобласць > Ашмяны >Жупранскі
в. Нартуны>Гарадзенская вобласць > Ашмяны>Крэйванцэўскі
в. Нароўшчына>Брэсцкая вобласць > Камянец > Рэчыцкі
в. Нарутовічы> Брэсцкая вобласць > Бяроза > Нарутовіцкі
в. Норкаўшчына> Гомельская вобласць > Корма > Струкачоўскі
в. Нарошы>Гарадзенская вобласць > Шчучын >Астрынскі
в.  Нарач >Менская вобласць > Вілейка >Нарачанскі
в. Наруці >Менская вобласць > Копыль >Вялікараеўскі
в. Нарэйкі>Менская вобласць > Койданава >Путчынскі
в. Нараўчызна>Гомельская вобласць > Мазыр >Козенскі
п. Нарыманаў> Гомельская вобласць > Хойнікі >Алексіцкі
в. Нарушыва>Віцебская вобласць > Верхнядзвінск >Сенькоўскі
в. Нарбутовічы>Гарадзенская вобласць > Дзятлава >Дзятлаўскі
в. Нарушыва >Віцебская вобласць > Верхнядзвінск >Асвейскі
в.  Нарбутава >Менская вобласць > Лагойск >Гайненскі
кп. Нарач >Менская вобласць > Мядзел >Крывіцкі
в. Нарцэвічы>Гарадзенская вобласць > Дзятлава >Дзятлаўскі
в. Нарэйкі>Менская вобласць > Койданава >Дабрынеўскі
в. Нарэшавічы> Менская вобласць > Копыль >Сіняўскі
в. Нарэйшы>Менская вобласць > Валожын > Валожынскі
в. Нарчы >Гарадзенская вобласць > Шчучын >Мажэйкаўскі
в. Нарэйшы>Менская вобласць > Мядзель >Свірскі
аг. Нарач Менская вобласць > Мядзель >Нарацкі
х. Наруці > Віцебская вобласць > Браслаў >Апсоўскі
х. Наруці > Віцебская вобласць > Браслаў >Відзоўскі
в. Наркаўшчына> Менская вобласць > Валожын >Багданаўскі
аг. Занарач >Менская вобласць > Мядзель >Занарацкі
Прозвішчы: Нарбут, Нарвіла, Нарвойна, Наргялевіч, Наржымскі, Наркевіч, Наркускі, Нарушэвіч, Нарбутаў, Нарбутовіч, Нарвіловіч, Нарвойнавіс, Нарвойнавіч, Нарвайшэвіч, Нарвошайціс, Наргайлаў, Наргайловіч, Наргеловіч, Нарэйкавіч, Нарэйка, Нарэйшайціс, Нарэслевіч, Нарывошавіч, Нарымовіч, Наркавiч, Наркеловіч, Нарко, Нарковіч, Наркун, Наркутовіч, Нармонтавіч, Наровіч, Нартоўтавіч, Наруцевіч, Нарутавіч, Нарушэвіч. Нарушовіч, Нарушойціс.
(ўзята са спісаў шляхетных беларускіх родаў і перапісі войска ВКЛ ў 1528 годзе).

Са спісу войска ВКЛ 1528 года:
Нарбутовая, удава, б. Ейшышскага пав. Троцкага в-д. 87
Нарбутовая, удава, б. Ейшышскага пав. Троцкага в-д. 90 адв.
Нарбутович Бартош, б. Крэўскага цi Свiрскага хар. Вiленскага в-д. 43
Нарбутович Войтех, п., б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 10 адв., 245 адв.
Нарбутович Марко, б. Кернаўскага пав. Вiленскага в-д. 57
Нарбутович Матей, б. Вяленскай вол. Жамойцкай з-лi 235 адв.
Нарбутович Матей, б. Мерацкага пав. Троцкага в-д. 95
Нарбутович Миколай, б. Васiлiшскага i Ейшышскага паветаў Троцкага в-д. 87 адв., 96
Нарбутович Михно, б. Упiцкага пав. Троцкага в-д. 111
Нарбутович Павел, б. Кернаўскага пав. Вiленскага в-д. 54 адв.
Нарбутович Петр, б. Паюрскай вол. Жамойцкай з-лi 11,263
Нарбутович Петраш, б. Вяленскай вол. Жамойцкай з-лi 235 адв.
Нарбутович Петько, б. Слонiмскага пав. Троцкага в-д. 106
Нарбутович Станис, б. Пянянскага пав. Вiленскага в-д. 70
Нарбутович Станислав, б. Вяленскай вол. Жамойцкай з-лi 238 адв.
Нарбутович Станислав, б. Кернаўскага пав. Вiленскага в-д. 54 адв.
Нарбутович Станислав, б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 251 адв.
Нарбутович Станислав, б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 251 адв.
Нарбутович Юрий, б. Вiлькамiрскага пав. Вiленскага в-д. 62 адв.
Нарбутович Ян, б. Вiлькамiрскага пав. Вiленскага в-д. 63
Нарбутович Ян, б. Ковенскага пав. Троцкага в-д. 75
Нарбутович Ян, б. Пянянскага пав. Вiленскага в-д. 69 адв.
Нарбутовича Войтеховая Ганна, панi, удава, ставiла коней з м-ка Лебяда 16
Нарбутовича Войтеховая, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 24 адв.
Нарбутовича Матушовая, панi, удава 16
Нарбутовича Миколай Войтехович, п. 13 адв.
Нарбутовича Станислав Станиславович, 11 адв.
Нарвилович Андрей, б. Крожскай вол. Жамойцкай з-лi 282
Нарвилович Миколай, б. Келменскай вол. Жамойцкай з-лi 283 адв.
Нарвойновис Миколай, б. Шоўдаўскай вол. Жамойцкай з-лi 265
Нарвойнович Сташко, б. Вяленскай вол. Жамойцкай з-лi 236 адв.
Нарвойшевич Якуб, б. Бяржанскай вол. Жамойцкай з-лi 277
Нарвойшовнча Якубовая, б. Айрогальскай вол. Жамойцкай з-лi 245
Нарвошайтис Юргель, б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 251 адв.
Нарвошойтис Степан, б. Крожскай вол. Жамойцкай з-лi 278 адв.
Нарвошойтис Ян, б. Келменскай вол. Жамойцкай з-лi 282 адв.
Наргайловая, удава, б. Вiдукльскай вол. Жамойцкай з-лi 253
Наргайлович Годвяд, б. Коршаўскай вол. Жамойцкай з-лi 261
Наргайлович Юрис, б. Коршаўскай вол. Жамойцкай з-лi 258
Наргайлович Якуб, б. Вiдукльскай вол. Жамойцкай з-лi 255
Наргелович Юшко, б. Коршаўскай вол. Жамойцкай з-лi 259
Нарейкович Алтушко, б. Вяленскай вол. Жамойцкай з-лi 238 адв.
Нарейкович Януш, б. Вяленскай вол. Жамойцкай з-лi 238 адв.
Нарейшайтис Милко, б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 251 адв.
Нарейшайтис Роман, б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 251 адв.
Нарейшович Ян, б. Анiкшценскага пав. Вiленскага в-д. 74
Нареслевич Юхно, б. Ваўкавыйскага пав. Троцкага в-д. 104 адв.
Наривошевич Петраш, б. Ковенскага пав. Троцкага в-д. 79 адв.
Наримович Петраш, б. Вяшвянскай вол. Жамойцкай з-лi 267
Наркавiч Мiк, б. Высакадворскага пав. Троцкага в-д. с. 31
Наркелович Юрей, б. Жыжморскага пав. Троцкага в-д. 80 адв.
Нарко, б. Майшагальскага пав. Вiленскага в-д. 60
Нарковая, удава, б. Медзiнгонскай вол. Жамойцкай з-лi 270
Наркович Адам, б. Вiлькейскай вол. Жамойцкай з-лi 232
Наркович Адам, б. Курклеўскага пав. Троцкага в-д. 114 адв.
Наркович Адам, б. Упiцкага пав. Троцкага в-д. 110 адв.
Наркович Андрей, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 20
Наркович Андрей, б. Вяленскай вол. Жамойцкай з-лi 239
Наркович Андрей, б. Крожскай вол. Жамойцкай з-лi 278 адв.
Наркович Богдан, б. Мерацкага пав. Троцкага в-д. 95
Наркович Богуш, б. Пянянскага пав. Вiленскага в-д. 68 адв.
Наркович Буйко, б. Вiлькамiрскага пав. Вiленскага в-д. 61
Наркович Венцко, б. Вiлькейскай вол. Жамойцкай з-лi 230
Наркович Войнис, б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 248
Наркович Володко, б. Ваўкавыйскага пав. Троцкага в-д. 104 адв.
Наркович Грин, б. Меднiцкага пав. Вiленскага в-д. 29
Наркович Лукаш, б. Вiлькамiрскага пав. Вiленскага вД.65
Наркович Лукаш, б. Васiлiшскага пав. Троцкага в-д. 97
Наркович Мартин, б. Вiлькейскай вол. Жамойцкай з-лi 232
Наркович Мартин, б. Лiдскага пав. Вiленскага в-д. 32 адв.
Наркович Мартин, б. Меднiцкага пав. Вiленскага в-д. 27 адв.
Наркович Матей, б. Тандзягальскай вол. Жамойцкай з-лi 284 адв.
Наркович Мацко, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 20
Наркович Мацко, б. Дарсунiшскага пав. Троцкага в-д. 94
Наркович Миколай, б. Ейшышскага пав. Троцкага в-д. 89 адв.
Наркович Миколай, б. Рудамiнскага пав. Вiленскага в-д. 48
Наркович Микут, б. Шоўдаўскай вол. Жамойцкай з-лi 265
Наркович Михно, б. Жыжморскага пав. Троцкага в-д. 81 адв.
Наркович Мицко, б. Вiлькейскай вол. Жамойцкай з-лi 233
Наркович Мицко, б. Кернаўскага пав. Вiленскага в-д. 56
Наркович Мицко, б. Лiдскага пав. Вiленскага в-д. 32 адв.
Наркович Мишко, б. Вiлькейскай вол. Жамойцкай з-лi 232
Наркович Петр, б. Меднiцкага пав. Вiленскага в-д. 29
Наркович Претслав, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 24
Наркович Станислав, б. Карклянскай вол. Жамойцкай з-лi 274
Наркович Станислав, б. Лiдскага пав. Вiленскага в-д. 32
Наркович Станислав, б. Ясвойнскай вол. Жамойцкай з-лi 286 адв.
Наркович Станько, б. Меднiцкага пав. Вiленскага в-д. 29
Наркович Сташ, б. Расеiнскай вол. Жамойцкай з-лi 247 адв.
Наркович Стефан, б. Айрогальскай вол. Жамойцкай з-лi 244
Наркович Стецко, б. Ейшышскага пав. Троцкага в-д. 90 адв.
Наркович Томаш, б. Вiдукльскай вол. Жамойцкай з-лi 254 адв.
Наркович Щасный, б. Васiлiшскага пав. Троцкага в-д. 96 адв.
Наркович Юрей, б. Вiлькамiрскага пав. Вiленскага в-д. 63
Наркович Юрый, б. Судзярэўскага пав. Вiленскага в-д. 73
Наркович Юрьевая, удава, б. Ясвойнскай вол. Жамойцкай з-лi 287 адв.
Наркович Юрьи, б. Вiлькейскай вол. Жамойцкай з-лi 231
Наркович Юрьи, б. Меднiцкага пав. Вiленскага в-д. 29
Наркович Якуб, б. Радунскага пав. Троцкага в-д. 91
Наркович Якуб, б. Рудамiнскага пав. Вiленскага в-д. 48
Наркович Ян, б. Ковенскага пав. Троцкага в-д. 78 адв.
Наркович Ян, б. Упiцкага пав. Троцкага в-д. 112
Наркович Янел, б. Радунскага пав. Троцкага в-д. 92
Наркович, б. Ковенскага пав. Троцкага в-д., яго дзядзька - Богдан Евнилович 77
Наркун Януш, б. Тандзягальскай вол. Жамойцкай з-лi 284 адв.
Наркутович Бартош, б. Коршаўскай вол. Жамойцкай з-лi 259
Нармонтович Гриц, б. Коршаўскай вол. Жамойцкай з-лi 258 адв.
Нармонтович Миколай, б. Паюрскай вол. Жамойцкай з-лi 263
Нармонтовнч Миколай, б. Вiдукльскай вол. Жамойцкай з-лi 254
Нарович Петраш, б. Цельшаўскай вол. Жамойцкай з-лi 267 адв.
Нарович Петрик, б. Вяшвянскай вол. Жамойцкай з-лi 266 адв.
Нартовтович Янушко, б. Вiлькамiрскага пав. Вiленскага в-д. 66 адв.
Нарутевич Станько, б. Астрынскага пав. Троцкага в-д. 98
Нарутович Мац, б. Крожскай вол. Жамойцкай з-лi 281 адв.
Нарушевич Ленарт, б. Ейшышскага пав. Троцкага в-д. 87
Нарушевич Матей, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 20 адв.
Нарушевич Мацко, б. Рудамiнскага пав. Вiленскага в-д. 48 адв.
Нарушевич Миколай, б. Коршаўскай вол. Жамойцкай з-лi 260 адв.
Нарушевич Павел, б. Ейшышскага пав. Троцкага в-д. 88
Нарушевич Павел, п., п.-р. 10
Нарушевич Пашко, б. Рудамiнскага пав. Вiленскага в-д. 48
Нарушевич Петр, 6. Крожскай вол. Жамойцкай з-лi 281
Нарушевич Петр, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 23
Нарушевич Петр, б. Вiдукльскай вол. Жамойцкай з-лi 257
Нарушевич Петр, б. Крожскай вол. Жамойцкай з-лi 281
Нарушевич Пронец, б. Рудамiнскага пав. Вiленскага в-д. 48 адв.
Нарушевич Ромашко, б. Ваўкавыйскага пав. Троцкага в-д. 104 адв.
Нарушевич Станислав, б. Рудамiнскага пав. Вiленскага в-д., яго брат - Юрей 49 адв.
Нарушевич Юрис, б. Вiдукльскай вол. Жамойцкай з-лi 257
Нарушевич Ян, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 20
Нарушевича Юрей Станиславович, 11 адв.
Нарушевича Яновая, б. Ашменскага пав. Вiленскага в-д. 23 адв.
Нарушович Юхно, б. Ейшышскага пав. Троцкага в-д. 87 адв.
Нарушойтис Ян, б. Карклянскай вол. Жамойцкай з-лi 272 адв.
Норукович Пиктур, б. Бяржанскай вол. Жамойцкай з-лi 276 адв.

МІФАЛОГІЯ.

Марс (міфалогія)

Статуя бога вайны Марса (Брадэнбургскія вароты, Берлін)

Марс (Маворс, Мармар, Марспітэр, лат. Mars, Mamers, Mavors, Marmar, Maurs). У рымскай міфалогіі  Марс - адзін з найстаражытных багоў Італіі і Рыма, уваходзіў у трыяду багоў, першапачаткова якія ўзначальвалі рымскі пантэон (Юпітар, Марс і Квірын).
У Старажытнай Італіі Марс быў богам урадлівасці; лічылася, што ён можа або наслаць згубу ўраджая ці мор скаціны, або адхіліць іх. У яго гонар першы месяц рымскага года, у які здзяйсняўся абрад выгнання зімы, быў названы мартам.(Г.І.: у беларусаў свята Масленіца, абрад спальвання чучала зімы  і гуканне вясны). Пазней Марс быў атаясамлены з грэцкім Арэсам і стаў богам вайны. Храм Марса ўжо як бога вайны быў збудаваны на Марсавым поле па-за гарадскімі сценамі, паколькі ўзброенае войска не павінна было ўваходзіць на тэрыторыю горада.
Ад Марса вясталка Рэя Сільвія нарадзіла двайнят Рамула і Рэма, а таму, як бацька Рамула, Марс лічыўся родапачынальнікам і захавальнікам Рыма.
Знакам Марса была дзіда, якая захоўвалася ў жыллі рымскага цара - рэгіі. Там жа знаходзіліся дванаццаць шчытоў, адзін з якіх, па паданні, зваліўся з неба ў часы цара Нумы Пампілія, а таму лічыўся закладам непераможнасці рымлян. Астатнія адзінаццаць шчытоў былі выраблены па загаду цара як дакладныя копіі шчыта, які зваліўся з неба, каб ворагі не маглі распазнаць і выкрасці сапраўдны. Адпраўляючыся на вайну, вайскавод рухаў дзіду і шчыты, заклікаючы да Марса; самаадвольны рух лічыўся прадвесцем страшных бед.
Жонкай Марса была малазначная багіня Нерыо (Нерыене), якую атаясамлялі з Венерай і Мінервай. Распавядаюць, што аднойчы Марс закахаўся ў Мінерву і звярнуўся да састарэлай багіні Ганне Перэнне з просьбай выступіць у ролі свацці. Праз некаторы час Ганна Перэнна паведаміла яму, што Мінерва згодна стаць яго жонкай. Калі ж Марс адправіўся за нявестай і падняў вэлюм прадстаўленай яму багіні, то выявіў, што перад ім не Мінерва, а старая Ганна Перэнна. Астатнія богі доўга пацяшаліся над гэтым жартам.
Святымі жывёламі Марса лічыліся воўк і дзяцел.
Спасылкі
Марс на greekroman.ru

Туаты ў кельтаў
У часы глыбокай старажытнасці ў Ірландыі з'явіліся туата дэ Даннан (плямёны багіні Дану ці дзеці Дану). Сваім вядзьмарствам яны атулілі зямлю густымі туманамі і непадзельна панавалі выспай, ваюючы з іншымі плямёнамі і дэманамі-фаморамі,  якія прыплылі з-за мора.
Пасля туата дэ Даннан саступілі ўладу над Ірландыяй мілезам (сынам Міля). Мілезы склалі з туатамі  дамову, па якой мілезы атрымліваюць выспу ў валоданне, а дзеці Даны могуць застацца ў Ірландыі, але жыць не на паверхні зямлі, а ўсярэдзіне ўзгоркаў, названых сідамі. Адгэтуль і новая назва туатаў - сіды (Sdhe) ці шы (Shee).
Выява сідаў амаль цалкам супадае з сучаснымі ўяўленнямі пра эльфаў, якія ўзніклі дзякуючы сучаснай і класічнай літаратуры.
Сіды высокія ростам і выдатныя тварам. Але аднаго іх дакранання досыць, каб звесці чалавека з розуму; стрэлы сідаў, з прасякнутымі ядам наканечнікамі, забіваюць на месцы. Кіруе сідамі каралева Медб - прыгажуня з блакітнымі вачамі і доўгімі бялявымі валасамі. Той, каму давядзецца ўбачыць яе, памрэ ад кахання і нуды. Калі сідам не дакучаць, яны не звернуць на людзей не наймалой увагі. У іх сваё жыццё, свае клопаты - яны пасвяць сваё цудоўнае быдла, танчаць, папіваюць віскі, музікуюць. Асабліва сцерагчыся сідаў варта ў Хэлоўін (31 кастрычніка) - старажытнае паганскае свята ў кельтаў, пачатак новага года. Лічыцца, што тым часам сіды перасяляюцца з адных узгоркаў у другія.

Крыніца: http://www.genon.ru

Падрыхтавала Галіна Арцёменка
 

Плямёны