ЛАТЫШЫ

Уваход



Зараз на сайце

Цяпер 102 госцяў анлайн
JoomlaWatch Stats 1.2.7 by Matej Koval

Countries

84.8%UNITED STATES UNITED STATES
6.7%BELARUS BELARUS
1.9%RUSSIAN FEDERATION RUSSIAN FEDERATION
1.6%GERMANY GERMANY
0.9%KUWAIT KUWAIT
0.5%POLAND POLAND
0.4%AUSTRALIA AUSTRALIA

 

 

 

 

Rating All.BY Каталог TUT.BY

 

 

DIR.BY

 

 


 
ЛАТЫШЫ

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Латышы (па-латыску: Latvieši) — балтыйскі народ, які складае 60% насельніцтва Латвіі. Асноўная мова — латыская балтыйскай групы індаэўрапейскай сям'і. Веруючыя латышы — пераважна лютэране, ёсьць таксама каталікі і праваслаўныя РПЦ Масквы.

Паходзяць ад латгалаў — старажытнабалцкай народнасьці (адкуль і саманазва — латвешы). З XIII стагодзьдзя латышы знаходзіліся пад нямецкім валадарствам, затым пад швэцкім, а з 1795 сталі часткай Расейскай Імпэрыі. Латыская народнасьць склалася да XVII стагодзьдзя; пратэстанцызм распаўсюдзіўся ў XVI стагодзьдзі (не прыжыўся ён толькі ў Латгаліі, якая да другой паловы XVIII стагодзьдзя ўваходзіла ў склад Польшчы).

Да 1917 году на тэрыторыі тагачаснай Пецярбургскай губэрні пражывала каля 30 тысяч латышоў-перасяленцаў зь Латвіі. Калёніі латышоў існавалі і ў Цьвярской, Пскоўскай губэрнях.

Пасьля рэвалюцыі ў Ленінградзе працаваў пэдагагічны тэхнікум, які рыхтаваў кадры настаўнікаў для латыскіх школ Ленінградзкай вобласьці, выходзіла газэта. Існавалі кампактныя латыскія селішчы і латыскі саўгас «Чырвоны Латыш» у Тосьненскім раёне. З прычыны рэпрэсій і вайны лік ленінградзкіх латышоў значна скараціўся і цяпер у Ленінградзкай вобласьці яны пражываюць у вельмі невялікай колькасьці.

Колькасьць народа: 1 530 000;

Таксама пражываюць:

Вонкавыя спасылкі

Латышы

Краіны пражывання: Латвія
Рэгіён пражывання: Еўропа

ЛАТЫШЫ, латвіешы (саманазва, узыходзіць да імя латгалаў), народ, асноўнае насельніцтва Латвіі (1390 тыс. чалавек). Жывуць таксама ў Расійскай Федэрацыі (46,8 тыс. чалавек), Літве, Эстоніі, Беларусі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі і інш. Агульная колькасць 1540 тыс. чалавек. Кажуць на латышскай мове балцкай групы індаеўрапейскай сям'і. Дыялекты: сярэднелатышскі, верхнялатышскі, ці латгальскі, і лівонскі. Літаратурная мова на аснове сярэднелатышскага дыялекту. Пісьменнасць з канца XVI стагоддзя  на лацінскай графічнай аснове. Вераваўшыя латышы — галоўным чынам пратэстанты (галоўным чынам лютэране), у Латгаліі — каталікі.

Продкамі латышоў былі балцкія плямёны, якія пасяліліся на тэрыторыі Латвіі у 3—2-м тысячагоддзі да нашай эры. Напачатку 1-га тысячагоддзя нашай эры сфармаваліся блізкія ў культурным стаўленні этнічныя утварэнні: на ўзбярэжжы Балтыйскага мора — куршы, паўночней рэкі Даўгава — латгалы, у басейне ракі Ліелупе — земгалы, у Паўднёва-усходняй Латвіі — селы. У X—XII ст.ст. на землях латгалаў узнікаюць першыя дзяржаўныя утварэнні — княствы Талава, Ерсіка і Кокнесе. З канца XII стагоддзя пачалася нямецкая каланізацыя Латвіі, якая завяршылася ўключэннем яе ў землі Лівонскага ордэна і іншых нямецкіх княстваў. На тэрыторыі Латвіі распаўсюдзілася каталіцтва, з першай паловы XVI стагоддзя — пратэстанцызм. У 1561 вялікая частка Латвіі стала залежнай ад Вялікага Княства Літоўскага, пазней — Рэчы Паспалітай. У 1629 заходняя частка адышла да Швецыі.

У XVIII веку ў выніку Паўночнай вайны і падзелу  Польшчы 1772 і 1795 Латвія улучана ў склад Расійскай імперыі. У сярэдзіне XIX стагоддзя  на аснове сярэднелатышскага дыялекту склалася літаратурная мова. У 1920 Латвія атрымала незалежнасць (у 1940—90 — Латвійская ССР у складзе СССР). У 1990 УС Латвіі прыняў Дэкларацыю пра яе незалежнасць.

Традыцыйныя заняткі — земляробства (жыта, пшаніца, ячмень, авёс, грэчка, каноплі, бабовыя, бульба, у Латгаліі — лён) і жывёлагадоўля (буйная рагатая малочная скаціна, авечкі, свінні, коні), на ўзбярэжжы — рыбалоўства. Традыцыйныя рамёствы — апрацоўка дрэва, скуры, металу, бурштыну, ткацтва. У латышоў розных абласцей — Латгаліі, Курземе, Відземе, Земгаліі і інш. захоўваюцца асаблівасці ў культуры.

Традыцыйныя селішчы — аднадворкі (віенсетас), на ўсходзе — вёскі радавой і вулічнай планоўкі (ціемс, саджа). Размяшчэнне пабудоў сядзібы (жылая хата — істаба, гаспадарчыя пабудовы — клець, рыга, хлеў, лазня) у розных раёнах па-рознаму.

Асноўны тып традыцыйнага жылля — зруб на падмурку з дзікага каменя. Дахі двухсхільныя (у Відземе і Курземе — і чатырохсхільныя), з саломы, трыснёга ці драніцы. Жылыя памяшканні размяшчаліся па абодва бакі сенцаў (намс) з кухняй. Латгальская істаба, блізкая да рускай і беларускай курнай хаты, мае выгляд двух самастойных зрубаў з рускай печчу, злучаных халоднымі сенцамі (сінцес). У 1920—30-х гг. распаўсюдзіліся шматкамерныя сельскія хаты тыпу катэджаў. У канцы 1940-х гг. пачалося перасяленне латышоў з сяліб у мястэчкі, месцазнаходжанне якіх галоўным чынам супадала з былымі валаснымі цэнтрамі.

Традыцыйны жаночы гарнітур — доўгая тунікападобная  кашуля, паласатая ці клецістая спадніца, наплечная накідка (віллайне). Меліся мясцовыя адрозненні ў кроі, расфарбоўцы і ўпрыгожванні адзежы. У Відземе кашулі ўпрыгожваліся мярэжкай, накідкі — белыя, галаўны ўбор дзяўчат — чырвоны вянок, вышываны пацеркамі, замужніх — белы вышыты каптур. У Земгаліі кашуля ўпрыгожвалася белым гафтам, спадніца — адмысловым браным («кветкавым») узорам, накідка — багатым тканым узорам; на галаве насілі шаўковую хустку, якая завязвалася ў дзяўчат  ззаду, у замужніх — пад падбародкам; дзяўчаты таксама насілі металічныя вянкі, замужнія жанчыны — цюлевыя каптуры. Курземскі гарнітур (захоўваўся даўжэй іншых, аж да сярэдзіны XX стагоддзя) адрозніваўся металічнымі паясамі, ярка-сінімі накідкамі з металічнымі ўпрыгожваннямі, спражкамі-сактамі. На галаве насілі металічныя ці тканыя на цвёрдым каркасе вышытыя пацеркамі вянкі. Латгальскі гарнітур складаўся з кашулі з чырвоным браным ці вышытым узорам, клецістай (на поўначы — белай) спадніцы, белай накідкі з сіне-зялёным гафтам, ільнянога наплечнага пакрывала (снацене). Галаўны ўбор дзяўчат — чырвоны вышыты пацеркамі вянок, замужніх — ручніковый. Аўгшземскі гарнітур асобнымі рысамі падобны з латгальскім, відземскім і земгальскім: кашуля з прамымі полікамі (у адрозненне ад іншых латышскіх жаночых кашуль) упрыгожвалася чырвоным гафтам, спадніца — клецістая ці ў светлую палоску, галаўны ўбор — ручніковы (наматс), па святах апраналі фартух.

Мужчынская адзежа больш аднастайная, складалася з кафтана (белага, шэрага ці сіняга), парток (аднаго колеру з кафтанам ці клецістых), кашулі, пояса, шаліка, шапкі, пальчатак. Парткі запраўляліся ў шкарпэткі з каляровым закаўрашом, абутак — боты ці пасталы. Па святах абавязкова апранаўся чорны ці шэры капялюш — рацене. І мужчынскія і жаночыя кашулі зашпільваліся ў каўняра металічнай спражкай. З другой паловы XIX стагоддзя традыцыйны гарнітур пачаў выходзіць з ужывання.

Традыцыйная ежа — мука, крупы, гарох, бабы. Хлеб пяклі кіслы, галоўным чынам з жытняй мукі. З таўчонага  канаплянага насення рыхтавалі так званае малако, якое служыла заправай да бульбы і кашам. Традыцыйныя стравы — паліўкі з круп (путра) і гародніны (капосці), кашы, клёцкі з гароху ці бабоў, у святы — пірагі са шпігам, печыва, мясныя стравы (напрыклад, на Каляды і Новы год — свіная галава з кіслай капустай, на Вялікдзень — яйкі і халадзец), на Іванаў дзень (Ліга) — «янаў сыр» з тварагу.

Традыцыйныя напоі — збіцень з жытняй мукі, ячменнае піва, бярозавікі  і кляновікі.

Сям'я малая патрылінейная. Звычайна гаспадарка пераходзіла да старэйшага сына, астатнія спадчыннікі атрымлівалі сваю долю грашыма, на якія навучаліся рамяству, атрымлівалі адукацыю, сыходзілі на заробкі ў гарады ці ў парабкі. Было распаўсюджана прымачаства.

Найболей развітыя віды прыкладнага мастацтва — мастацкае ткацтва, гафт, вязанне, пляценне, разьба па дрэве, вытворчасць керамічных вырабаў, апрацоўка металу, бурштыну, цісненне па скуры.

Вусновая народная творчасць уключае казкі, паданні, анекдоты, загадкі, прыказкі, прымаўкі. Багаты песенны фальклор — дайны (песні працоўныя, сатырычныя, побытавыя, каляндарныя і інш.).

Асноўныя музычныя прылады — кокле (тып гусляў), смуйгас (дуда), скрыпка, жалейка і інш. Народныя песні з'яўляюцца найважнай часткай рэпертуара рэгулярна праводжаных з 1873 свят песні.

Крыніца: http://narodimira.ru/aziya/236-galeshy

 

 

Геаграфічныя назовы ў Беларусі, злучаныя з латышамі

 

в. Латышы> Віцебская вобласць > Бешанковічы >Пліскі

в. Латышы> Віцебская вобласць > Бешанковічы >Астравенскі

в. Латышы >Віцебская вобласць > Расоны >Гарбачоўскі

в. Латышава >Віцебская вобласць > Расоны >Сакалішчанскі

в. Латышы >Віцебская вобласць > Расоны >Заборскі

в. Латышкі> Віцебская вобласць > Браслаў >Відзаўскі

в. Латышкі >Віцебская вобласць > Браслаў >Казянскі

в. Латышы> Віцебская вобласць > Міёры >Павяцкі

в. Латышонкі >Віцебская вобласць > Міёры >Павяцкі

в. Латышы> Віцебская вобласць > Міёры >Далгінаўскі

в. Латышы >Віцебская вобласць > Шаркоўшчына >Лужкоўскі

в. Латышы >Віцебская вобласць > Глыбокае >Псуеўскі

в. Латышава>Віцебская вобласць > Ушачы >Сарочынскі

в. Латышава> Віцебская вобласць > Ушачы >Веркудскі

в. Латышава>Віцебская вобласць > Талочын > Талочынскі

в. Латышава>Віцебская вобласць > Талочын > Плоскаўскі

в. Латышы >Гарадзенская вобласць > Дзятлава >Парэчскі

в. Латышчына > Магілёўская вобласць > Чэрыкаў >Сормаўскі

 

Прозвішчы: Латкоўскі - старажытны беларускі шляхецкі род.

Латышаў,  Латушка,  Латушкін, Латынін.

 

 

 

МІФАЛОГІЯ

ЛОТАН

Лотан - зласлівы цмок меючый  сем галоў  з міфалогіі Старажытнай Месапатаміі. У старажытных тэкстах згадванні  пра яго ўвесь час суправаджаюцца эпітэтамі "які выгінаецца", "шкоднасны".

Зладзіцца з Лотанам змагла толькі багіня Анат. У некаторых варыянтах міфа, зрэшты, гэта перамога лічыцца за бясстрашным героем Баалам.

Сярэднявечны персідскі пісьменнік і навуковец  Рашыд ад-Дын паведамляе ў сваёй "Складанцы летапісаў": "У манголаў лічыцца, што маланка зыходзіць ад некаторай жывёлы, падобную  цмоку, па імі Луу, і ў тых абласцях жыхары быццам бы бачылі на свае вочы, як яна валіцца з неба на зямлю, б'е па зямлі хвастом і выгінаецца, а з пашчы яе вывяргаецца полымя".

Відавочна, менавіта гэтым паданнем былі навеяны  наступныя вершы:

Ён падобны на кракадзіла, калі ў бегу гуляе на небасхіле, Як быццам паднімаецца з мора яго ўгневанае цёмнаколернае цела; Загыркае ён, нібы цмок, калі ўгневаецца на свет. Вырыгвае агонь і дым з пашчы

і зубоў сваіх.

Вельмі паважаныя манголы, словы якіх заслугоўваюць даверу, настойліва сцвярджаюць, што "самі неаднаразова бачылі гэта".

 

ЛАТАФАГІ

Латафагі  (пажыральнікі лотаса) -  у грэцкай міфалогіі - народ, які жыў у Лівіі. У гэтай краіне рос салодкі плод, званы лотасам. Людзі, якія паспыталі яго, забывалі мінулае. Адысей падчас сваіх падарожжаў прычаліў да берага краіны латафагаў  і адправіў выведнікаў, якія аднак, паспыталі лотаса і не вярнуліся. Пазнаўшы пра гэта, Адысей утрымаў усіх астатніх сваіх спадарожнікаў на караблі і сілком вярнуў на карабель тых, хто спазнаў лотаса, і адплыў у краіну цыклопаў.

У аснове гэтага міфа ляжыць распаўсюджаны казачны матыў смакавання ежы, якая зрыньвае чалавека ў забыццё свайго мінулага і радзімы.

 

 

ЛОТАС

Лотас - . Асноўнае і, мабыць, зыходнае значэнне гэтага міфапаэтычнага  знака -  ствараючая  сіла, злучаная з жаночым прынцыпам, адгэтуль - больш адмысловыя сімвалічныя значэнні Лотаса: улонне як месца зараджэння жыцця; урадлівасць, росквіт, нашчадства, даўгалецце, здароўе, жыццёвая поўнасць, слава; зямля як касмічная, саманараджаючая  сутнасць; спантанае тварэнне, вечнае нараджэнне (чароўнае, звышчалавечае); неўміручасць і ўваскрэсенне да вечнага жыцця; чысціня, духоўнасць, ціхмянамудранасць. У розных традыцыях з Лотасам  злучаюцца таксама жыццё, чысціня, андрагіннасць, згода, летуценнасць, забыццё, свет, цішыня, цвёрдасць, бесперапыннасць, сонца. Структура кветкі Лотаса (перыферыйная, пялёсткавая частка і цэнтр) сімвалізуе ўзаемадзеянне жаночага і мужчынскага пачаткаў.

 

У Старажытным Егіпце вядомыя малюнкі Лотаса ў спалучэнні з выявамі богаў і іншымі сакральнымі знакамі. З Лотасам, падобна Нілу (па берагах якога ён рос), злучалася ўрадлівасць і прадукцыйная сіла, а таксама сонца як крыніца жыцця і ўваскрэсення (пар. Ролю  Лотаса ў пахавальных абрадах егіпцян). На малюнках пазнейшага перыяду на кветцы Лотаса змяшчалі бога Гора, або ён служыў тронам Ісіды, Нефціды, Асірыса і суадносіўся такім чынам з царскай уладай (кветку Лотаса насіла Нефертыці). Як эмблема Верхняга Егіпту Лотас супрацьпастаўляўся папірусу - эмблеме Ніжняга Егіпту. У некаторых варыянтах егіпецкага касмаганічнага міфа сонечнае дзіцё, "якое асвятліла зямлю, прабываўшую ў цемры", выходзіць з толькі  што распусціўшайся кветкі Лотаса, які рос на ўзгорку, які паўстаў сярод першапачатковага хаосу. Малюнак  немаўля, якое  сядзіць на пялёстках Лотаса, прайгравалася аж да рымскай эпохі. У шэрагу малюнкаў нованароджанае сонца сядзіць на Лотасе, з Лотаса ж нараджаецца бог Ра.

 

У Індыі знак Лотаса, суаднесены з жаночым дзіцянараджальным органам - йоні, увасабляе багіню-маці, касмічны Лотас як  ствараючае  ўлонне, сядалішча ці крыніца чароўнага прынцыпу, адмысловай сакральнай сілы і г. д. З матывам Лотаса злучаны і больш складаныя выявы дуальнасці, якія ўвасабляюць жаночае (йоні) і мужчынскае (лінга) начала. Культ лотасавай багіні ўрадлівасці (статуэтка аголенай багіні з кветкай Лотаса ў валасах) быў шырока распаўсюджаны ў земляробчых культурах Індыі. Лотасавыя  багіні былі ўпадабанымі (асабліва сярод жанчын) нізавымі бажаствамі, з якімі захоўваліся інтымныя сувязі ў рытуалах і ў рытуалізаваным побыту. У выяўленчым мастацтве (радзей у пісьмовых тэкстах) вядомыя кампазіцыі з лотасавай багіняй, якая сядзіць на каленах мужчынскага бажаства ці што абдымае яго ступні [Вішну і яго "лотасавыя" жонкі Падма (інш.-інд. padma, "лотас"), Лакшмі, Шры (якая, па паданні, паўстала з Лотаса, які вырас з чала Вішну)]. Тая ж схема рэалізуецца ў малюнку Шывы з лінгай і яго чароўнай жонкі Шакці. На Лотасе нярэдка сядзіць Буда, злучаны таксама і з лотасавай жонкай па імі Прадж-ня-параміта ("дасканалая мудрасць"), нясучай Лотас. Нярэдка лотасавая багіня злучана з водамі (у прыватнасці, з жаночымі, жыццетворнымі); яна фігуруе ў міфе пра збіванне акіяна. У 1 ст. да н. э. з'яўляюцца малюнкі лотасавай  багіні на Лотасе са стаячымі поплеч яе сланамі, якія праліваюць на багіню і Лотас ваду з хобата.

Шляхам дэперсаніфікацыі  і абстрагавання  асноўных ідэй выявай Лотаса канструюецца паняцце касмічнага Лотаса як адмысловага ўніверсальнага прынцыпу, кіраўніка светам і якое развіваецца ў ім жыццём. Касмічны Л. выступае як выява (часам пасяродкавага характару) тварэння, узнікнення  свету з касмічных вод ці з пустэчы, на якім  спячы  Вішну. "Лотасапупковы" Вішну, дэміург сусвету, спараджае са свайго цела гіганцкі Лотас., на якім знаходзіцца "лотасанароджаны" творца Брахма. Па меры росту тысячапялёсткавага  залатога Лотаса расце сусвет; пялёсткі даюць пачатак гарам, узгоркам, рэкам, далінам (на самым Лотасе маляваліся знакі зямлі ці багіня зямлі, пад пялёсткамі  Лотаса - дэманы, змеі і г. д.). У іншым варыянце касмаганічнага міфа Праджапаці  угледзеў у першапачатковых водах ліст Лотаса,  звярнуўшыся ў вепрука, ён нырнуў у воды, дастаў з дна кавалак зямлі і паклаў яе на ліст, а затым зацвердзіўся на лісце і сам. У будызме са з'яўленнем Лотаса таксама злучаецца пачатак новай касмічнай эры. Акрамя таго, Лотас паказвае месца для святога дрэва Буды. Будыйскі рай нярэдка маляваўся як месца, дзе людзі, падобна багам, нараджаюцца на кветцы Лотаса. У будыйскай традыцыі ў Індыі ствараецца адмысловая "лотасавая" літаратура ("Падма-пурана", якая апісвае, у прыватнасці, час, калі сусвет быў "залатым Лотасам", т. н. "Лотасавая сутра", якая згуляла адмысловую ролю ў кітайскім будызме 5 ст. н. э.; пар. таксама "Лотас праўдзівага Закона" - найвялікі помнік махаянічнага  будызму).

У міфапаэтычнай традыцыі Старажытнай Індыі выява Лотаса выступае і ў якасці незалежнага знака творчай сілы. У ліку такіх атрыбутаў - сядалішча ці апоры  ў выглядзе Лотаса, які суадносіцца з большасцю індуісцкіх бажаствоў, з будай і бодхісатвамі; Лотас у руках бажаства часам у спалучэнні з мячом, булавой, каштоўным каменем, сонцам ці нават кнігай;  Вішну трымае ў адной з чатырох рук Лотас; Падмапані, "лотасару кій", выступае як адзін з атрымаўшых вядомую незалежнасць эпітэтаў Авалакіты; у джайнскім каноне Лотас у руцэ - знак  6-га  Джыны, і ў Тыбеце - эмблема заснавальніка ордэна Падмакары; "лотасавая" формула - "Ад mani padme Hum" (па прыблізным тлумачэнні, - "Ды будзе так, каштоўны каменьлотас"), што ўспрымаецца ўжо як цэласны сакральны знак, які караніцца ў брахманізіраваным рытуале.  Адгэтуль ён пракраўся як у пазнейшыя філіяцыі індуізму, так і ў будызм, дзе ён звернута  да Авалакітэ (Авалакітэшварэ), які малюецца ў выглядзе гемафрадыта, які сядзіць на Лотасе свайго бацькі трымае Лотас і каштоўны камень. Некаторыя іншыя атрыбуты маюць вузейшы распаўсюд. Напрыклад, выява Лотаса і полымя сімвалізуе ў будызме не толькі ідэю звяза вады і агню, але і форму, у якой Адзі-буда ўпершыню адкрыўся на гары Сумеру (у маздэізме гэта  ж выява тлумачыцца як эмалематычны  выраз дрэва жыцця). Пра ўкарэнённасць тэмы Лотаса ў індыйскай міфапаэтычнай традыцыі і культуры сведчаць таксама "лотасавыя" назвы адмысловай меткі на чалавечым целе і твары, хобаце слана, часці калоны, адмысловага тыпу храма, вайсковай пабудовы, становішчы цела чалавека ў стане медытацыі, аднаго з дзевяці скарбаў Куберы, аднаго з васьмі скарбаў, злучаных з магічным дзеяннем, у сваю чаргу, званым Падміні, вялікага ліку, сузор'і, разнавіднасцяў сланоў, змей, малп, дэманаў, раслін, спецый, а таксама шматлікія ўласныя імёны, як міфалагічныя і сакральныя, так і дэміфалагізіраваныя  і прафанныя, і г. д. Толькі ў старажытнаіндыйскай мове адзначана больш ста назваў Лотаса (значная частка іх злучана з матывам вады ці колеру). Выява Лотаса – адна  з кіроўных у індыйскай паэзіі (Ашвагхоша, Бхаса, Калідаса, Бхартрыхары і інш.) і выяўленчым мастацтве. Чырвоны Лотас - эмблема сучаснай Індыі.

У Кітаі Лотас шанаваўся як святая расліна яшчэ да распаўсюду будызму. У даоскай традыцыі адна з васьмі несмяротных, дабрадзейная панна Хэ Сянь-гу малявалася трымаўшай у руках "кветку  адкрытай сардэчнасці" - Лотас ці жазло з элементамі Лотаса. Кветка Лотаса ўвасабляе ў Кітаі чысціню і цноту, урадлівасць і прадукцыйную сілу; ён суадносіцца з летам і з'яўляецца адной з васьмі эмблем удалага прадказання. Узнікненне Лотаса тлумачыцца як звеставанне пра нараджэнне Буды, малюнкі якога маюць лотасавы знак на стапе. Духу Лотаса паляць духмяныя рэчы  з мэтай выгнання злых духоў. Лотас адыгрывае важную ролю ў кітайскім будыйскім мастацтве, у прыватнасці ў маляўнічай канцэпцыі заходняга неба, на якім знаходзіцца лотасавае возера. Кожны Лотас, які расце на гэтым возеры, суадносіцца з душой памерлага чалавека. У залежнасці ад ступені дабрадзейнасці зямнога жыцця чалавека кветкі Лотаса расквітаюць ці вянуць. Заходняе неба малюецца ў кітайскім жывапісе як лотасавы  рай ("заходні рай")  з багаццем Лотасаў розных формаў, памераў і адценняў; сярод кветак Лотаса, у асяроддзі бодхісатваў сядзіць Амітабха (Амітофа), буда захаду.

З Егіпту, Індыі і Кітая лотасавая сімволіка пракралася і ў сумежныя ці найблізкія краіны Міжземнамор'я, Блізкага Ўсходу, Цэнтральнай і Паўднёва-усходняй Азіі. На Блізкім Усходзе былі распаўсюджаны медальёны, разеткі, арнаменты з выявай Лотаса. Лотас лічыўся раслінай, прысвечанай  Геры. У залатым сонечным чоўне ў форме Лотаса. здзяйсняе адно са сваіх вандраванняў Геракл.  Лотас шматкроць згадваецца Гамерам; адметнасць Лотаса пацвярджаецца ўключэннем яго ў адзін шэраг з такімі міфалагізіраванымі  кветкамі, як шафран і гіяцынт. У "Адысею" выкладаецца сюжэт міфа пра паедальнікаў  Лотаса - латафагах (пар. таксама сведчанні Герадота - Herodot. IV 177). Выразныя сляды лотасавай сімволікі захоўваюць выявы лілеі і цюльпана ў хрысціянскай традыцыі (было распаўсюджана ўяўленне, паводле якога Лотас нароўні з лілеяй прысвечаны дзеве Марыі).

Нароўні з кветкай Лотаса  вызначанае міфапаэтычнае значэнне мае і т. н. лотасавае дрэва (кірэнейскі  Лотас, дрэва ююба). У грэцкай традыцыі вядомы міф пра німфу Лотыс (Латыдзе), якая, ратуючыся ад  пераследваўшага  яе Прыапа, ператварылася ў лотасавае дрэва; у лотасавае дрэва была пераўтворана і німфа Дрыопа, што пашкодзіла дрэва, у якое ператварылася Лотыс (Ovid. Met. IX 326-393). У мусульманскай міфалогіі лотасавае дрэва змяшчаецца  на сёмае неба, справа ад трона алаха.

У Кітаі гэта - кветка ліпеня. Нераспукнушыйся  бутон, распукнуўшаяся кветка, а таксама насенне лотаса сімвалізавалі мінулае, сапраўднае і будучае.

ЛОТАС

 

Распаўсюджаны і шматзначны знак у кітайскай, японскай, індыйскай і егіпецкай традыцыях.  Лотас - гэта выява вытока свету, прадукцыйнай сілы, разгортвання  быцця, ён выступае ў якасці знака адраджэння, прыгажосці, жыцця, шчасця, чысціні і духоўнасці. На Ўсходзе ў выяве гэтай кветкі падкрэсліваецца яго дынамічны аспект, злучаны з расчыненнем патэнцыйных магчымасцяў  быцця (сімвалізуючых распусканнем кветкі на паверхні вод), у адрозненне ад еўрапейскай ружы - увасабленні статычнага цэнтра. Будынак лотаса адлюстроўвае ўзаемадзеянне мужчынскага і жаночага пачатку, таму ён злучаецца з урадлівасцю і зараджэннем новага жыцця.

 

Можна прасачыць сувязь паміж лотасам і акружнасцю як знакам бачнага свету. Лотас надзяляўся сакральным значэннем у Кітаі (як увасабленне ўрадлівасці і адначасова чысціні): духу лотаса палілі  пахі з мэтай выгнання злых сіл, на захадзе свету, паводле легенд, змяшчаўся так званы лотасавы  рай. У даасізме лотас выступае аналагам сусветнага дрэва, які злучае тры ўзроўні  светабудовы: ён расце з глею, яго сцябло знаходзіцца ў вадзе, а кветка звернута  да неба. Таксама лотас сімвалізуе і эвалюцыю чалавека. Ён выяўляе адзінства ян і інь і ў якасці такога ўспрымаецца як знак дао.

Лотас у індыйскай культуры ўвасабляе багіню-маці і суадносіцца з йоні, жаночым дзіцянараджальным органам (падма-лотас - знак йоні у тантрызме). Багіня ўрадлівасці малявалася з лотасам у валасах; пазней гэта дэталь распаўсюдзілася і на іншыя жаночыя бажаствы, якія атрымалі назву "лотасавых багінь". У цэлым гэта кветка выступае як знак творчай сілы: выява касмічнага лотаса разглядаецца як фармавалы прынцып светабудовы, як выток тварэння. "Тысячапялёсткавы  залаты лотас", які вырас з пупка Вішну, утворыць усе элементы свету; ён сімвалізуе сусвет, што ўзнікае з цэнтральнай кропкі. Гэта таксама касмічнае ўлонне, з якога нараджаюцца богі. Нярэдка індуісцкія бажаствы малююцца прысутнымі на лотасе або трымаўшымі яго.

У будызме паўстала ўяўленне пра пачатковую стадыю свету, калі ён быў "залатым лотасам"; сам лотас з'яўляецца знакам творчай сілы, чысціні, цудоўнага нараджэння, духоўнага прасвятлення і спачування. Міфічная жонка Буды, Праджня-параміта ("дасканалая мудрасць") малюецца з кветкай лотаса ў руках.

У якасці сакральнага знака індуізму і будызму разглядаецца так званая "лотасавая формула" "Ом ваб падме хум". Выява лотаса ў Індыі можа надзяляцца, у сувязі з яго агульным значэннем, функцыямі мандалы; таксама ён з'яўляецца часткай дзяржаўнага герба гэтай краіны.

У Егіпце гэта кветка асацыявалася з уяўленнямі пра ўрадлівасць і прадукцыйную  сілу, пра смерць і ўваскрэсенні. Ён злучаўся з Нілам і з сонцам; а таксама служыў тронам для вярхоўных бажаствоў і таму нярэдка сімвалізаваў вышэйшую ўладу. Лотас стаў эмблемай Верхняга Егіпту, тады як папірус  - Ніжняга Егіпту. Выявы зачыненага і расчыненага бутона кветкі ляглі ў аснову двух тыпаў капітэляў егіпецкіх калон, Егіпецкі блакітны лотас квітнее днём і зачыняецца да ночы, ён стаў знакам світанку, абуджэння  ад сну; яго клалі ў магілы, каб мёртвыя прачнуліся на тым свеце.

 

Белы лотас  днём зачынены і распускаецца толькі да ночы; ён стаў знакам сну. Егіпцяне лічылі, што плады белага лотаса даюць забыццё і асалоду. Пасля сімволіка лотаса распаўсюдзілася з Егіпту ў Грэцыю; так, напрыклад, у Гамера знайшоў адлюстраванне сюжэт пра латафагаў – паядальнікаў лотаса, выспу якіх наведаў Адысей: спазнаўшы лотаса, яго спадарожнікі захацелі назаўжды застацца на выспе.

 

 

ЛОТАС

Тайская народная назва гэтай расліны - Bua Luang. У старажытнай Індыі ў гэтай дзіўнай расліны было каля ста розных назваў, аднак яны вельмі малавядомыя. Лотас, які расце ў дэльце Волгі (лотас каспійскі) завуць таксама каспійскай ружай, астраханскай ружай ці чулпанскай ружай. Пацешны факт: лотас (lotus) - адно з народных назваў сваячкі лотаса - гарлачыка звычайнага.

З лотасам злучана вялікае мноства міфаў і легенд. Ён быў знакам шматлікіх з'яў. Наогул, на ўсходзе гэта, мабыць, самая вядомая і святая расліна. Але пераважная большасць гэтых павер'яў аб'ядноўвае асноўнае паняцце, пазначанае лотасам: першародная чысціня, святло і да т.п. Гэта тлумачыцца наступным чынам: карэнішчы лотаса пагружаны ў глей, у бруд; але кветкі і лісце яго чыстыя і незаплямлены. Кветкі высока падняты над вадой, над зямлёй, над усім негатыўным. Яны ідуць за сонцам і захоўваюць вечную чысціню.

Адна з індыйскіх прыказак абвяшчае: "Кветкі лотаса - карабель, на якім тапелец сярод акіяна жыцця можа знайсці выратаванне".

У старажытных егіпцян лотасу знайшлося месца нават у нумарацыі. Лік 1000 пазначаўся іерогліфам у выглядзе схематычна намаляванага лотаса.

У лотас  была звернута  німфа Латыда (старажытнагрэцкія міфы).

У Старажытнай Грэцыі былі распаўсюджаны аповяды пра людзей, якія харчуюцца лотасам, - "латафагаў". Па паданні, той, хто паспытае кветак лотаса, ніколі не захоча растацца з радзімай гэтай кветкі:

"Дзевяць насіла нас дзён раздражнёная бура па цёмных

Рыбабагатых  водам; на дзясяты да зямлі латафагаў,

Ежай кветкавай якія  сябе насычаюць, вецер прымчаў нас,

Выйшаўшы на цвёрдую зямлю і свежай вадою назапасіўшыся,

Спехам  лёгкі абед  мы ў хуткіх судах  заснавалі.

Свой задаволіўшы  голад пітвом і ежаю, абраў я

Дзвюх растаропных самых таварышаў нашых (быў трэці

З імі вяшчальнік) і зведаць паслаў іх, да якіх мы дасягнулі

Людзей, які смакуюць хлеб на зямлі, збытный дарункамі.

Мірных яны латафагаў  знайшлі там; і пасланым нашым

Зла латафагі  не зрабілі; іх з прыязнаю ласкай

Сустрэўшы, ім лотаса далі паспытаць яны; але толькі толькі

Саладкомедовага лотаса кожны паспытаў, імгненна

Ўсё пазабываў і, страціўшы жаданне назад вярнуцца,

Раптам захацеў убаку латафагаў  застацца, каб смачны

Лотас зіраць, назаўжды ад сваёй адмовіўшыся айчыны.

Сілай іх,  плачучых, да нашых судоў прыцягнуўшы, загадаў я

Дужа іх там прывязаць да карабельных лаў, астатнім жа

Дакладным таварышам даў загад,  не марудзячы,

Усім на спрытныя сесці караблі, каб з іх ніякі,

Лотасам салодкім прывабячыся, ад звароту дахаты не зрокся."

Падзеі гэтыя, апісаныя Гамерам, адбываліся больш 30 стагоддзяў назад на выспе Джэрба, якая ляжыць у Міжземным моры каля берагоў Паўднёвага Туніса.

Існуе нават меркаванне, што, калі б чалавек не культываваў лотас, цяпер гэта расліна была б на грані вымірання, калі б наогул яшчэ прысутнічала ў сучаснай флоры. Таму амаль усе віды занесены ў Чырвоную кнігу.

 

 

ЛОТАС.

Лотас (лат. Nelumbo) - род двухдольных раслін, адзіны прадстаўнік сямейства Лотасавых (лат. Nelumbonaceae). Т. н. егіпецкі лотас - расліна з роду куўшынкавых. Куўшынкавыя, ці Німфейныя  (лат. Nymphaeceae) - сямейства кветкавых раслін. У наш час у сістэме класіфікацыі APG II яно не аднесена ні да якой групы пакрытанасенных раслін. Налічвае каля 65-70 відаў.

 

Сімвалізм:

 

Гэта ўніверсальны ўсходні знак, які ўключае салярны і месяцовы аспекты; ён аднолькава блізкі вадзе і агню, хаосу цемры і чароўнаму святлу. Лотас - гэта вынік узаемадзеяння стваральных сіл Сонца і месяцовых сіл вады, гэта Космас, які падняўся з воднага хаасу, падобна Сонцу, ўзышоўшаму  напачатку часоў, "свет развіваючага  жыцця ў віхуры перараджэнняў". Гэты час - мінулы, сапраўдны  і будучы, паколькі кожная расліна мае бутоны, кветкі і насенне адначасова. "Час і вечнасць з'яўляюцца двума аспектамі аднаго і таго ж успрымання цэлага, двума планамі адзінай, недуалістычнай невымоўнасці; такім чынам, скарб вечнасці  на лотасе нараджэння і смерці".

Па словах Е.П. Блавацкай, "лотас сімвалізуе жыццё чалавека, як і Сусвету", пры гэтым яго корань, пагружаны ў глейкую глебу, увасабляе матэрыю, сцябло, якое  цягнецца скрозь ваду, - душу, а кветка, звернута  да Сонца, з'яўляецца знакам духу. Кветка лотаса не змочваецца вадой, таксама як дух не пляміцца матэрыяй, таму лотас увасабляе вечнае жыццё, несмяротную прыроду чалавека, духоўнае расчыненне. Корань яго ўвасабляе нерашчыннасць; сцябло - пупавіну, якая прывязвае чалавека да сваіх вытокаў; кветка мае форму сонечных прамянёў; скрыначка з насеннем сімвалізуе пладаносную сілу тварэння. Яго кветка  ў ціхіх водах. У бутоне ўтоены ўсе патэнцыйныя магчымасці. Яго красаванне - гэта пашырэнне, асвета, сэрца, касмічнае кола свету з'яў. Насенныя скрыначкі сімвалізуюць тварэнне.

Малюнак полымя, які ўздымаецца з лотаса, тлумачаць як чароўнае адкрыццё, і звяз дуалістычных сіл агню і вады, Сонца  і Месяца, мужчыны і жанчыны.

 

След кветкі ў міфалогіі.

 

У Старажытным Егіпце з выявай лотаса злучалася тварэнне, нараджэнне і Сонца як крыніца жыцця. Гэта вялікая кветка распусцілася, падняўшыся з глыбінь першасных вод, і вынесла  на сваіх пялёстках быццё, увасобленае ў выяве сонечнага бажаства, залатога немаўля: з лотаса нараджаецца бог сонца Ра. Узыходнае Сонца таксама часта ўяўлялі ў выглядзе Гора, які паднімаецца з лотаса, які ўвасабляе Сусвет. Кветка лотаса магла  служыць тронам Асірыса, Ізіды і Нефтыды.

Лотас сімвалізаваў абнаўленне жыццёвых сіл і вяртання  маладосці, бо па гледжаннях егіпцян, стары бог памірае, каб адрадзіцца маладым. Малюнак памерлага, які трымае кветка лотаса, кажа пра ўваскрашэнне з мёртвых, абуджэння  ў  духоўным плане.

Як знак росквіту і ўрадлівасці лотас быў атрыбутам мемфіскага  бога расліннасці Нефертума, які маляваўся юнаком у галаўным уборы ў выглядзе кветкі лотаса.

З найстаражытных часоў лотас асацыяваўся з вярхоўнай уладай: лотас быў знакам Верхняга Егіпту. Кветка лотаса насіла Нефертыці. У той жа час скіпетр егіпецкіх фараонаў выконваўся ў выглядзе кветкі лотаса на доўгім сцябле і пазначаў самараскрыццё.

Блакітны лотас, які квітнее днём, а да вечара зачыняецца, лічылі знакам світанку, абуджэння  ад сну і таму клалі яго ў труну памерлым, каб яны прачнуліся на тым свеце. А белы лотас, наадварот, які расчыняецца толькі ўначы, лічыўся знакам сну.

Лічылася, што калі ў кветкі дзевяць пялёсткаў - гэта знак чалавека, дванаццаць - Сусвету і Бога, сем - лік планет і лік закона, пяць - лік пачуццяў і містэрый, тры - лік галоўных бажаствоў і светаў.

Матывы расчыненага і зачыненага лотаса сталі арганічнай часткай егіпецкага арнаменту і паслужылі для стварэння двух тыпаў егіпецкіх капітэляў калон. Гэтыя тыпы сталі класічнымі і выкарыстоўваліся ў архітэктуры.

У Старажытнай Індыі лотас выступае як знак творчай сілы, як выява стварэння свету. У лотасе ўгледжвалі знак Сусвету, адлюстраванне зямлі, якая плавае, падобна кветцы па паверхні акіяна. Расчынены кубачак кветкі, размешчаная пасярэдзіне гара богаў Меру.

У індусаў лотас дагэтуль застаецца асоба ўшанаванай раслінай. Калі Богі білі акіян (пахтанне - гэта ўзбіванне слівак (малака) з мэтай атрымання масла), з яго пены на кветцы лотасу  з'явілася багіня прыгажосці па імі Лакшмі. Таму лотас лічаць знакам Лакшмі.

Лакшмі, Шры, у пантэоне індуізму багіня прыгажосці, кахання, шчасця, багацця, жонка  бога Вішну і маці бога кахання Камы. Паводле міфа, Л. з'явілася з пены малочнага мора (калі яго білі богі) прысутнай на лотасе, і гэту  кветку  індусы лічаць знакам Л. Ідучы за мужам у яго зямных увасабленнях, яна была Сітай - жонкай Рамы і Рукміні - умілаванай Крышны. Багіні Л. у індуізме прысвечаны восеньскае свята - дзівалі

Напачатку 1-га  тыс. да н. э. на змену ведычнай міфалогіі прыходзіць міфалогія брахманізму. У касмаганічных міфах брахманізму Сусвет уяўляўся  спачываючым  на спінах сланоў, Зямля  у выглядзе кветкі лотаса, што плавае ў акіяне, кантыненты  у выглядзе  пялёсткаў, адзін з якіх - Індыя

Калі лотас  белага колеру, тады ён таксама сімвалізуе духоўную чысціню, святасць. Аднак такі лотас на санскрыце завуць "пундарыка", а словам "падма" пазначаюць ружовы лотас. Ружовы лотас сімвалізуе Выратавальніка, а значыць і самога  Буду. Лотас каранямі сыходзіць у глей, сцябло яго праходзіць скрозь тоўшчу вады, а пялёсткі лотаса паднімаюцца над вадой, яны чыстыя і адкрыты сонцу. Свядомасць святога вольна ад забруджванняў, - тры каранёвых яда  не могуць атруціць розум прасветленага падобна таму, як каламутная вада не можа ўтрымацца на чыстых пялёстках лотаса.

Індыйская іканаграфія, як будыйская, так і індуісцкая, поўная малюнкамі богаў (ці, у будызме, бодхісатваў), прысутных са скрыжаванымі  нагамі ў цэнтры  палымнеючага  лотаса. Лотас тут - атрыбут богаў сонца  і агню, асноўны знак Падмы, жонкі  Вішну. Лотас сімвалізуе таксама рэалізацыю ўнутраных магчымасцяў чалавека ці, у тантрычнай традыцыі і йёге, магчымасць выкарыстоўваць струмені энергіі, якія праходзяць праз чакры (часта малююцца ў выглядзе лотасаў) і што вырываюцца, падобна лотасу прасвятлення з тысячамі пялёсткаў, з верхавіны. Падобная канцэпцыя існуе ў даосаў Кітая ("Залаты світанак"), якія запазычалі яе з будызму. Яны лічаць лотас знакам "духоўнага развіцця".

Шанаванне лотаса ў аднолькавай ступені існуе ў індыйскім, тыбецкім, кітайскім і японскім будызме. Лотас з'яўляецца эмблемай самога Буды і ўзнёслай выявай росквіту духоўных ведаў, які можа прывесці да стану нірваны. Сэксуальная вобразнасць лотаса, найболей прыкметна  ў тантрычным будызме, часам спалучае сцябло (мужчынскі пачатак) і кветку  (жаночы пачатак) як знак духоўнага адзінства і гармоніі. Гэты "скарб лотаса", заклінаемае  ў мантры  "Ом мане падме хум".

У будызме лотас сімвалізуе першапачатковыя воды, духоўнае расчыненне, мудрасць і нірвану. Лотас прысвечаны Будзе, "Жамчужыне Лотаса", які з'явіўся з лотаса ў выглядзе полымя. Гэта выява чысціні і дасканаласці: вырастаючы з бруду, ён застаецца чыстым - гэтак жа, як Буда, народжаны ў свеце. Буда лічыцца сэрцам лотаса, ён сядзіць на троне ў выглядзе цалкам  раскрыўшайся кветкі.

Акрамя таго, у будызме са з'яўленнем лотаса злучаецца пачатак новай касмічнай эры. Поўны росквіт лотаса ўвасабляе кола бесперапыннага цыклу існавання і з'яўляецца знакам Гуань-іня, Буды Майтрэйі  і Амітабхі. У будыйскім раі, як і ў раі  Вішну, у вадаёмах, зробленых з каштоўнасцяў, "квітнеюць дзіўныя лотасы розных кветак".

"Адным з найболей магутных і каханых бодхісатваў  будызму махаяны Тыбета, Кітая і Японіі, з'яўляецца Апорны Лотас Авалікітэшвара, "Бог, які глядзіць уніз са спагадай"... Да яго звернутая мільёны разоў паўтараная малітва: Ом ваб падме хум, "Пра Скарб у асяродку лотаса"… Ён утрымлівае ў адной з левых рук лотас свету". (Дж. Кэмпбелл).

У Кітаі лотас шанаваўся  як святая расліна яшчэ да распаўсюду будызму і ўвасабляў чысціню і цноту, урадлівасць і прадукцыйную сілу.

Паводле традыцыі кітайскага будызму, "Лотас Сэрца" ўвасабляе салярны агонь, а таксама час, нябачнае і ўсёпаглынальнае, расчыненне ўсяго існага, свет і гармонію. На заходнім небе, у лотасавым раю, знаходзіцца лотасавае возера, дзе сярод кветак, у асяроддзі бодхісатваў  сядзіць Амітофа (Амітабха), Буда Захаду. Кожны лотас, які расце на гэтым возеры, суадносіцца з душой памерлага чалавека.

У даоскай традыцыі адна з васьмі несмяротных, дабрадзейная панна Хэ Сянь-гу малявалася трымаючай у руках знак чысціні – кветку  белага лотаса на доўгім сцябле, выгнутым падобна святому жэзлу выканання жаданняў.

З Егіпту, Індыі і Кітая сімволіка лотаса пракралася і ў іншыя краіны.

У грэка-рымскай культуры лотас лічыўся раслінай, прысвечанай  Геры і Афрадыце. У залатым чоўне ў форме лотаса здзяйсняе адно са сваіх вандраванняў старажытнагрэцкі герой Геракл.

Герадот зваў ружовы лотас, які лічыўся самым святым і цудадзейным, "ружовай лілеяй Нілу". Надпіс у Храме Хатхор у Дэндэрах абвяшчае: "Вазьмі сабе лотас, які існаваў з пачатку часоў, лотас святы, які панаваў над вялікім возерам, лотас, які выходзіць для цябе з Уніт, ён асвятляе пялёсткамі зямлю, якая да таго была ў цемры".

Паводле міфаў Старажытнай Грэцыі лотас адбыўся ад німфы Латыды, звернутай у кветку. Вось як гэта было. Аднойчы  Прыапу (вартавы  садоў, захавальнік  чысціні крыніц і па сумяшчальніцтву сын  Афрадыты (Венеры), якая спалучалася спачатку з Дыянісам, а затым з Аданісам) спадабалася юная німфа Латыда, але яна не жадала кахання  нямытага спакусніка і, смеючыся, занядбала яго намёкі. Была тады весялосць у лесе дапазна, але да ночы ўсё разбрыліся. Латыда ў адзіноце заснула пад разгалістым клёнам. Вось гэтым і вырашыў скарыстацца Прыап, сябар вакханак, але жахлівы выгляд зброі яго запалу прывёў Латыду ў жах. Яна бегла, не разбіраючы дарогі, і маліла богаў дапамагчы ёй. Так на воднай роўнядзі ляснога возера свету з'явіўся лотас дзівоснай прыгажосці.

Згадванне лотаса сустракаецца і ў Гамера, які ў "Адысею" распавядае пра людзей, якія жывуць на беразе Афрыкі, у Лівіі, якія харчаваліся кветкамі лотаса. Яны атрымлівалі забыццё ад іх. І сапраўды, тубыльцы, якія жывуць на беразе Малога Сірта, як паведамляе Энцыклапедыя Бракгаўза і Ефрона (Латафагі), робяць з гэтай кветкі род віна і рыхтуюць ежу

Ў асірыйскай, фінікійскай і хетцкай культурах лотас мае пахавальнае значэнне і ўвасабляе смерць і адраджэнне, уваскрэсенне  і будучае жыццё, прадукцыйныя сілы прыроды.

У Іране лотас сімвалізуе Сонца і святло.

У сімвалізме майя ён увасабляе Зямлю, выяўлены сусвет.

У шумера-семіцкай традыцыі лотас увасабляе Сонца і сонечных багоў, а таксама месяцовых багоў з Вялікай Маці.

Вось прыгожая легенда паўночнаамерыканскіх індзейцаў. Перад смерцю магутны і адважны правадыр індзейскага племені  павінен быў пусціць у неба стралу, каб вызваліць сваю душу для далейшага жыцця. Гэту стралу вельмі жадалася займець Венеры і Палярнай зорцы. Калі страла ўзляцела ў неба, абедзве кінуліся за ёй, спрабуючы авалодаць, але сутыкнуліся лбамі так, што на зямлю пасыпаліся іскры і патрапілі прама ў вадаём. З гэтых нябесных іскраў нарадзіліся белыя гарлачыкі.

Паўночна-заходнія германцы звалі белы гарлачык лебядзінай кветкай. Німфею кахалі і шанавалі настолькі, што 7 яе кветак змясцілі на сваім гербе. Намаляваны гэтыя кветкі і на фрызскім сцягу і гербе нямецкай правінцыі Гронінген. Старажытныя германскія сагі апавядаюць пра тое, што ў сажалках і азёрах сярод кветак гарлачыкаў жывуць ніксы - прыгажуні з вельмі мілымі і ветлымі тварамі і рыбінымі хвастамі. Яны завабліваюць людзей у ваду, а затым цягнуць іх на дно. У Шварцвальдэ, у Нямеччыне, нават ёсць возера, якое носіць імя Муммельзее - ад старадаўняга нямецкага die Mumme - німфа. Возера, нібы, проста наводнена гэтымі стварэннямі...

Славяне лічылі белую лілею чароўнай кветкай, прыпісваючы ёй магічныя ўласцівасці – яна  дапамагае супраць падкопаў нячыстай сілы, вылечвае  ад усіх хвароб. Адпраўляючыся ў далёкую дарогу, людзі зашывалі ў маленькія мяшэчкі - ладанкі - лісце і кветкі белага гарлачыка з верай у тое, што лілея прадухіліць няшчасці ў шляху.

У народзе яе звалі "адалень-травой". Карэнішча, павешанае ў хаце, засцерагала ад розных пошасцяў, а носнае з сабой як талісман, дапамагала пераадольваць розныя жыццёвыя цяжкасці. З каранішчам гарлачыка ў руках пастух даўно  абыходзіў статак, каб адагнаць прочкі злых духоў і засцерагчы быдла ад згубы. Адвар гарлачыка лічыўся любоўным напоем

Адалень-травой запасіліся ў вызначаныя гадзіны і дні месяца, паважліва з ёй звярталіся, пры зборы ніколі не выкарыстоўвалі вострыя і рэжучыя прадметы. Здабывалі вылучна для лекавых мэт, выкарыстоўвалі перад родамі, перад адказным спатканнем ці адпраўляючыся на судовую цяжбу. Лічылася, што ад мігрэні асабліва добра дапамагае гарлачык, сабраны  ў чэрвене-ліпені, яе свежае лісце прыкладвалі  да галавы. Сушонае карэнішча гарлачыка падвешвалі над ложкам хворага, каб выклікаць у яго апетыт. Лісце і кветкі адалень-травы, белага гарлачыка пры лячэнні малакроўя, неўрозаў, маткавых крывацёкаў, захворванняў сэрца, а таксама ў якасці вонкавага абязбольвалючага пры радыкуліце і астме. Адварам з кветак лячылі зубны боль. А чорнае насенне расліны ўжывалася манахамі і пустэльнікамі як сродак, заспакаяльны  нервы, які  ўціхамірвае зямныя жаданні, што спыняе курчы і галавакружэнні. Больш таго, з насення дагэтуль робяць пацеркі.

Менавіта кветка гарлачыка - белага гарлачыка - лічылася абліччам русалкі. Гэта быў таямнічы, магічны, містычны знак. Дзяўчаты і юнакі не вырашаліся ўваходзіць у раку ці возера, калі бачылі на паверхні вады кветку "белай лілеі", якая раскрылася. А калі хто-небудзь з  купаўшыхся ў адзіночку знікаў, лічылася, што яго заказыталі і захапілі  з сабою на дно ў падводнае царства  зялёнакосыя русалкі.Лічылася, што вадзяныя прыгажуні ператвараюцца ў лілеі, і ўсе нешчасныя выпадкі на вадзе, адбыўшыяся  на русальным  тыдні,  прыпісвалі падкопам русалак.

 

 

20 ТРАЎНЯ – АНТОНІЙ.

 

7/20.05. Культ каня. "На святы Антоній сей авёс для коней, а як удасца дык і прадасца".

20/7. Акакій, Ніл, Іван, Давыд, Зянон, Фадзей, Язэп, Сідар, Міхал, Сцяпан.

20 траўня - Гарлачык

Гарлачык  - так названы дзень у гонар белай ганарлівай кветкі, што распускае свае далікатныя пялёсткі сярод ціхай вады, хаваючыся ад лугавых кветак.

Яе назоў кранальны. Адметнасці  кветкі прыкмечаны з асобай шчырасцю і каханнем нашымі продкамі.

Аб ёй гаворыцца, як аб жывой выяве краснай дзяўчыны, што сарамліва ўваходзіць у ваду, купаецца ціха, прымаючы ўсю мілату вільгаці. Купальная студня - белая, чыстая.

Гарлачык  белая, ганарлівая прыгажуня... Куўшынка квітнее нядоўга. А сарві кветку - і яна хутка завяне.

Гіне гарлачык  да таго, як яе ў хату прынясеш. Нават дакрананні да сябе яна прымае як зневажанне. І пагібельна для гарлачыка, калі яе хтосьці будзе доўга разглядаць.

Як бы давераючы свае таямніцы, толькі дзяўчаты маглі побач з ёй пабыць і пагаварыць, пашаптацца аб запаветным.

Калі на Акакія (20 траўня) спачатку укрылася лістом бяроза, то лета будзе сухое, а алешына або клён - мокрае.

 

 

 

30 ЧЭРВЕНЯ - МАНУІЛ.

 

30/17. Мануіл, Савел, Ісмаіл.

«На Мануіла сонца застойваецца».

Мануіл Сонцастой

Пачынаецца бурны рост расліннасці.

Па вірах распускаюцца белыя гарлачыкі.

Калі ў чэрвені частыя паланіцы - будзе добры ўраджай.

Даўно ў гэты дзень шумелі кірмашовыя гулянні.

"На Мануіла сонца застойваецца (марудзіць у зеніце)". Гэтую народную прымету пацвярджаюць дадзеныя астраномаў: сапраўды, да гэтага часу зямля змяншае хуткасць руху вакол Сонца.

Марокі-туманы  ды малочныя рэкі ў гэты дзень цякуць. Марок - гэта змрок, цемра і гушчыня паветра. Марок - гэта марыва, якое паднімаецца выпарэннем ад зямлі ў моцную спякоту, вагаецца, рухаецца і ўяўляе падманныя відовішчы.

На Мануіла марок вабіць, сумам-гаркатой душу труціць: "Выйдзі за вароты!"  Чуецца, быццам хтосьці просіць голасам людскім агню вынесці з хаты, пасвяціць. А тамака ўжо і дзіўна зусім бывае. Нечае зялёнае вока ў гушчыні паветра ўспыхвае! І загадае: "Выйдзі ў сенцы! Запалі у парога агню, пасвяці!" А каму? Немаведама каму кажа лукавы.

А іншы раз аб такім распавядаюць вясковыя людзі: паглядзіш, белая карова ў ганка стаіць. А табе хтосьці знак дае: "Намучылася скаціна, змарнавалася. Ты яе заляцайся. Загані ў свой хлеў. З адных ясляў са сваёй каровай накармі!"

Старыя асцярагаюцца у гэты дзень: "Лішні раз перахрысціся, белай каровы асцеражыся. Малочнай рацэ не вер. Здаецца ўсё гэта табе. Здаецца. Толькі ты за дзверы, толькі падыдзеш да яе, а скаціна тая далей далёкага, маркотней маркотнага. Стаіць ўжо ў поле, як у няволі.

А вочы - накшталт як побач, поплеч цябе плачуць, клічуць, сэрца з цябе цягнуць. Ты кінешся ў поле - а белая карова ўжо на узгорку. Жаль ахопіць. Малако само з вымечка цячэ. Сілы ў скаціны адымае...

Калі сілы знойдзеш, ды перахрысціся, ды да хаты абярніся, то ўбачыш: ты ўжо ад хаты-то не ведаеш ў якім боку! І сам ужо ў няволі, следам за белай каровай, не разбіраючы шляху, ідзеш. І вось ужо багна. Нечыя ручышчы кашчавыя цябе хапаюць, бурбалкі іржавыя з гнілой зямлі лезуць

Разумны чалавек, ён сілы збярэ, Ісусаву малітву стане чытаць, вока не ўздымаючы, і даверыцца Маці Божай: "Матка Божая, не пакінь мяне, грэшнага, рассячы  путы  д'ябальскія, пакажы шлях выратавальны!" - так і выратуецца".

У гэты дзень варта памятаць, што ходзіць старая з кульбай у ракі. Клікаць яе Маніхай. А дачка яе - белая русалка Мань’я. Да віра яны клічуць хлопцаў, прываражваюць. Белыя гарлачыкі ў віры распусціліся. "Сарві для сваёй нявесты кветку, папрацуй!" Хлопец які хвацкі за белы гарлачык ухопіцца, захоча выцягнуць з вады, а тут ужо русалка яго за руку хапае,  да сябе ў палацы цягне.

Апошні чэрвеньскі дзень - марэўны. Ні смецця, ні чаго іншага ў гэты дзень з хаты не выносяць, у пазыку з хаты нічога не даюць. Вабіць у гэты дзень, затлумляе. А сонца ў небе стаіць - не зварухнецца. Быццам упёрлася ў неба, у саму верхавіну яго. І вакол сонца - туман шызы, угарны.

30 чэрвеня - Мануіл, даў загадкавасці, маўляў, "сонца заседжваецца".

Ну і ну, ішло сабе, кацілася гарачае, прытамілася, села адпачыць і на небе заседзелася?

Добра, не будзем стамляць: супастаўна са студзенем, хуткасць руху Зямлі па арбіце зніжаецца да канца чэрвеня на 3600 кіламетраў у гадзіну. Якім чынам нашы продкі вылічылі, прымецілі, што Сонца-то "заседжваецца"?  Ці гэта не сведчанне значнасці народнага сонечнага каляндара?

Мінуў чэрвень - унук красавіка, жніўню дзядуля.

У лясах і палях, пад зямлёй у норах і на вадзе, усюды дзіцячы сад. Птушаняты, звераняты - піск і воплескі крылаў, пакуль не ўздужалых для далёкіх палётаў, топат лапак, пакуль што слабых для сцежак.

Мінуў чэрвень, мінуў, калі шыпшыннік губляе ружовыя пялёсткі, віры высланы лакавым лісцем гарлачыкаў – адалень-трава.

Цудоўная кветка, краса ціхіх заток, пашаптаць  бы над ёй старажытную замову: "Адалень-трава! Адалей мне злых людзей, ліха бы на нас не думалі, кепскага не мыслілі. Адгані ты чарадзея,  ябедніка.  Адалень-трава!  Адалей мне горы высокія, долы нізкія, азёры сінія, берагі крутыя, пянькі і калоды".

"Калі ў чэрвені частыя паланіцы - будзе добры ўраджай". У гэты дзень, за тыдзень да Іванавага  дня (7 ліпеня) у шматлікіх паселішчах уладкоўваўся гандаль і сялянскія гулянні, якія ў народзе зваліся "малады Ярыла", а ў дзень, перад самым Іванавым днём, ізноў быў вялікі кірмаш і гулянне, вядомае пад назвай "Стары Ярыла".

На начным небе бачны паланіцы.

Як бліскавіцы на небе зайгралі, то  гэта дакладная прыкмета таго, што надвор'е хутка зменіцца

Імяніны ў Васіля (з грэцкага - "царскі"), Кірылы (з грэцкага - "уладар"; з персідскага - "сонца"), Дар'і (персідскае - "якая перамагае").

 

 

30 ЛІПЕНЯ – МАРЫНА.

30/17. Марына, Маргарыта, Лазар, Леанід.

Працягваецца жніво. Змаўкаюць птушкі.

Імяніны ў Маргарыты (з грэцкага - "жамчужына"), Марыны (з латыні - "марская"), Леаніда (грэцкае - "падобны льву").

Марына з Лазарам ладзяць світанкам спалохі.

Малання - Божая кара, дождж - Божая мілата.

Спалохі па небе ходзяць. Спалохі - сухія маланкі-паланіцы. Паводле народных павер'яў, успыхваючы над зямлёй, яны з'яўляюцца прадвеснікамі змены надвор'я, раптоўных бедстваў, пажараў, чужых племянных нашэсцяў. У народзе яны вядомыя як прадвеснікі.

Малання - маланка, сухая малання - паланіца. Глядзець на іх святло не палaгалася. Сяляне думалі, што святло маланкі ўсушвае і небяспечнае для здароўя. І калі бачылі далёкія маланкі без дажджу, то бесперастанку маліліся аб абароне нівы ад агню.

Сонца закацілася. Высыпаюць зоркі. Цьмее залацістая, у лёгкай чырвані, раніца. Раптам з захаду край высвятляецца блакітнымі выбліскамі. Водбліск далёкіх навальніц у народзе і называўся "спалохамі".

Колькі часу надаваў небу селянін, увесь у зямных клопатах! На Івана Купалу "сонца тройчы спыняецца".  "У месяцава свята" - 18 ліпеня, "сонца чырвона свеціць" - 29 ліпеня.

І нарэшце, "світанкі са спалохамі". Глядзі, услухвайся, нічога не прапускай!

Існуе паданне, што гэта марскі цар у Дзень імянін дачкі ўспамінае аб ёй, тужыць, плача і бушуе, з лютасцю пранізваючы гарызонт агнём. У вёсках у гэты дзень цураліся вады і сцерагліся купацца ў рэчках.

А у змярканні загараецца блакітнае святло. Ці то кветка блакітная распусціла пялёсткі, ці то далёкія пошугі неба асвятляюць. Час водбліскаў навальнічных, прадвесцяў пажараў.

СКАЗ Аб МАРЫНЕ

 

Імя гэта звязана ў народзе з паданнямі аб вадзе, аб блакітна-цёмнай марской далечыне. Гаварылі, што марская царэўна Марына  дачка хваль і ўраганаў, і аднойчы ёй абрыдзелі прыгажосці падводныя, багавінне, каралы, скарбы патанулых караблёў, і яна захацела здабыць чалавечую жывую душу і збегла ад роднай калыскі, ад звонкіх бруй на зямлю. Палюбіўшы зямлю, захацела прыняць долю зямной жанчыны, кахаць і нараджаць дзяцей, вясці гаспадарку.

У Марыне - марской царэўны змаганне падводных плыняў, мелодыі пераліўчатых хваль. У ёй утойваецца мноства неразгаданых рыс, бо Марына знаходзіцца ў родственным звязе з насельнікамі вады, з рыбамі, з воднымі раслінамі. Але чым далей яна ад вады, асабліва ад вялікай, ад мора, ад  возёра, тым спакайней і ўраўнаважаней складаюцца яе спелыя годы.

У свае імяніны і Марына заўсёды ўстрывожаная, быццам чакае са страхам змен або грозных падзей.

Але такая рыса, як царская наравістасць, уласцівая яе характару заўсёды. І з гэтым прыходзіцца мірыцца таму, хто ўступае з Марынай у шлюбны звяз.

Марына заўсёды нечаканая, заўсёды не падобная ні на каго з сябровак.

Для яе ў падарунак рыхтавалі разнастайныя ўпрыгожванні з бурштыну, каралаў, жэмчугу. На святочным стале першай стравай былі дарункі мора: рыба, разнастайнае багавінне. Колеры, у якіх Марыне бывае ўтульна і ўцешна, гэта і сінія, і перламутравыя з жаўцізной, з беласцю.

Любімыя кветкі Марыны - гэта кветкі вады: беласнежныя лебядзіныя лілеі і залацістыя гарлачыкі.

Даўно карэнішчы гарлачыка вельмі шанаваліся, бо яны асабліва пажыўныя. З іх для народжанай 30 ліпеня рыхтавалі смажаніну або варыва, гэтак жа падрыхтоўваючы карані, як і клубні бульбы.

З насення жоўтага гарлачыка, папярэдне іх высушыўшы і памолаў, можна прыгатаваць смачную кава. Дарэчы, такая кава дае выразнасць галаве, спакойны настрой, бадзёрасць і пасля такога пітва ў наступным сон будзе спакойным, глыбокім.

Але асабліва шанаваўся абрадавы хлеб, прыгатаваны з карэнішчаў гарлачыка. Для гэтага трэба спачатку прыгатаваць закваску. Кавалачкі чорнага хлеба і трохі мукі вытрымоўваюць у цёплым месцы, затым замешваюць з мукой, намолатай з высушаных карэнішчаў гарлачыка, можна дадаць супамерна адзін да аднаго пшанічнай мукі. Цесту даюць выхадзіцца ў цёплым месцы 5-6 гадзін.

Ва ўмовах лесу цеста вытрымоўваюць у цёплым попеле. За гэты час рыхтуюць неглыбокую ямку, абкладваюць камянямі па баках і па дне і распальваюць над ёй вогнішча. Калі камяні распаляцца, то ямку расчышчаюць іглічным венікам і зроблены з цеста круглы хлеб, загарнуўшы ў лісце гарлачыка, укладваюць пякчыся ў ямку, закрываюць мохам, сухім дзірваном і зверху ізноў распальваюць невялікае вогнішча.

Такі абрадавы хлеб дзіўна смачны, ён добра падтрымлівае здароўе імянінніцы, дае ёй сілы.

30 ліпеня - Марына і Лазар.

У вусновых календарах - зоры з пазорамі.

Сонца закацілася. Высыпаюць зоркі. Цьмее залацістая, у лёгкай чырвані, зара. Раптам з захаду кругагляд высвятляецца блакітнымі выбліскамі. Водбліск далёкіх навальніц у народзе і празываўся "пазорамі".

Колькі часу надаваў небу селянін, увесь у зямных клопатах! На Івана Купалу "сонца тройчы спыняецца",  "Месяцава свята" - 18 ліпеня, "сонца чырвона свеціць" - 29 ліпеня.

І нарэшце, "зоры з пазорамі". Глядзі, услухвайся, нічога не прапускай!

ЛОТАС, ГАРЛАЧЫК Ў ГЕРБАХ БЕЛАРУСІ.

Герб Наваполацка

Герб Івацэвічаў

ГЕРБ  “ГВАЗДАВА”

"Газдава", прыватнаўласніцкі герб, якім карысталіся больш, чым 200 шляхоцкіх родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у тым ліку Гандлеўскія, Корфы, Міцуты, Неміровічы, Падберезскія, Пацы, Рымшы, Трызны, Храпавіцкія. На чырвоным полі малюнак 2-ух пасераброных лілеі звернутых уверх і ўніз, якія замацаваныя залатым пярсцёнкам.

Клейнод - над конна з каронай малюнак такіх жа лілей на паўлінавым хвасце.

Існавалі варыянты герба: з 5-ю страусінавымі  пёрамі, з падзеленым на дзве часткі шчытом, дзе ў верхнім срэбным полі - лілея чырвонага колеру, а ў ніжнім, чырвонага колеру - пасераброная лілея.  Герб вядомы з пачатку 14-го стагоддзя.

 

 

ЛАТЫДА

 

Латыда (Лотыс) - у Авідыя  німфа, якую богі ператварылі ў лотас, каб схаваць яе ад пераследу Прыапа, бажаство  ўрадлівасці.

Вось як гэта было. Аднойчы  Прыапу (вартавы  садоў, захавальнік  чысціні крыніц і па сумяшчальніцтву сын  Афрадыты (Венеры), якая спалучалася спачатку з Дыянісам, а затым з Аданісам) спадабалася юная німфа Латыда, але яна не жадала кахання  нямытага спакусніка і, смеючыся, занядбала яго намёкі. Была тады весялосць у лесе дапазна, але да ночы ўсё разбрыліся. Латыда ў адзіноце заснула пад разгалістым клёнам. Вось гэтым і вырашыў скарыстацца Прыап, сябар вакханак, але жахлівы выгляд зброі яго запалу прывёў Латыду ў жах. Яна бегла, не разбіраючы дарогі, і маліла богаў дапамагчы ёй. Так на воднай роўнядзі ляснога возера свету з'явіўся лотас дзівоснай прыгажосці.

Падрыхтавала Галіна Арцёменка



 

Плямёны